Het Westen verdwijnt uit Afrika, NRC 2 februari 2013

Het zijn kleine dingen waaraan je machtsverhoudingen afleest; de gasten op een feestje, de nummers in een mobiel, de kijkrichting van de mooie meisjes. In Afrika is aan alles te merken dat de witte man er niet meer toe doet.

Zo komt er op een doorsnee Koninginnedag geen Zambiaanse minister meer naar het Nederlandse feestje in Lusaka. Bradford Machila was minister van Vee & Visserij in Zambia, toen het kabinet enkele jaren geleden de oekaze kreeg. President Banda verbood zijn ministers nog naar feestjes van ‘donoren’ te gaan. Ook mochten bewindslieden alleen nog met een officieel schrijven door diplomaten worden benaderd.

Sindsdien worden in Lusaka de Amerikaanse Independence Day en Koninginnedag bezocht door een plaatsvervangend minister of lager. Voorheen belden westerse ambassadeurs Machila op zijn mobieltje. Sinds het presidentieel bevel verloopt contact met een minister via Zambia’s ministerie van Buitenlandse Zaken. Kind aan huis in de ministeriële werkkamer is nu de Braziliaan, Indiër of Chinees die onderhandelt over zijn investering. In de bar is de witte man geen gewilde partij meer. Mooie meisjes kijken niet op of om.

De kudde ‘Afrikaanse Leeuwen’ – zoals de groeieconomieën worden genoemd, naar analogie van de Aziatsiche tijgers in de jaren negentig – breidt uit: Nigeria, Kenia, Ghana, Zambia, Angola, Oeganda, Rwanda en Ethiopië. Met tien jaar economische groei op de teller hebben hun hoofdsteden wolkenkrabbers, sushi-bars en iPhones. De witte man is nergens meer.

Hij ís er nog wel, de diplomaat, hulpverlener of ontwikkelingswerker, alleen speelt hij geen rol van betekenis. In de jaren zeventig bestond 70 procent van alle geldstromen van Noord naar Zuid uit hulp. Nu is dat 13%.

Het afnemend gewicht van hulp ging niet gepaard met toenemende handel en investeringen door Westerse bedrijven. Het West-Europese aandeel in de totale internationale handel met Afrika nam in dertig jaar af van 51 naar 28 procent. Er zijn wel enkele westerse bedrijven die in Afrika investeren, maar dat zijn multinationals als Unilever of Heineken die al lang in Afrika actief zijn. Het gros van de Westerse bedrijven heeft geen Afrikastrategie. Ze vinden Afrika eng en onvoorspelbaar. In de woorden van een Nederlandse consultant in Zambia: ze zijn niet tough enough.

De grootste verandering in Afrika is in gang gezet door een partij die daar helemaal niet op uit was. China haalt in Afrika koper, tin, bauxiet, ijzererts, coltan en hardhout en legt wegen, bruggen, spoorwegen, vliegvelden en voetbalstadions aan. Vliegvelden en voetbalstadions als cadeau aan Afrikaanse leiders, infrastructuur om de bodemschatten naar het Oosten te voeren. Goede bedoelingen heeft de Aziatische grootmacht niet. Onbedoeld maar positief neveneffect van zijn investering is de ontketening van indolente economieën.

De witte man ziet het met lede ogen aan. Zijn eigen onvermogen vertaalt hij in morele afkeuring: China is een roofkapitalist die Afrika plundert. Dat ontlokt de Afrikaanse elite – die met toenemende welvaart aan eigenwaarde wint – een spottende lach. “Deden jullie westerlingen dat niet een eeuw lang?!”

Rest de witte man iets anders dan met de staart tussen de benen Afrika verlaten? Jawel, hij moet zich herbezinnen op zijn rol en zijn relatie met Afrika herzien. Allereerst: afstappen van de superioriteit en het paternalisme waarmee hij zich 150 jaar door Afrika bewoog. Dat Afrikanen blij zijn met de Chinezen, komt niet in de laatste plaats door de zakelijke – dat is: gelijkwaardige verhouding die de Chinezen voorstaan.

Vervolgens moet het Westen helder krijgen wat het in Afrika te zoeken heeft. Er zijn minstens drie gronden voor die nieuwe Afrikapolitiek. 1. Geopolitiek 2. Economie en 3. Humanitarisme.

Het duurde even, maar Frankrijk met in het kielzog Engeland en Amerika hebben ingezien dat een islamistische Maghreb geen fijn vooruitzicht is. Van rechts naar links, van Somalië naar Mauretanië, wordt Afrika ingesnoerd in een gordel van radicale islam. De Verenigde Staten noch China zullen voorop gaan in de strijd tegen islamistische radicalen en roversbendes. Europa heeft geopolitiek belang bij een stabiel Afrika.

De tweede grond voor een nieuwe Afrikapolitiek is economisch: in een eeuw waarin grondstoffen schaars worden, is Afrika hoeder van de meeste voorraden. Afrika’s economische groei voert terug op de stijging van grondstofprijzen. China heeft toegang tot grondstoffen, Brazilië en India halen hun deel binnen. Gehinderd door zijn koloniale geschiedenis, blijft de witte man weg.

En het economisch motief is tweeledig. Afrika heeft niet alleen grondstoffen, het is een rap groeiende markt voor Europese industrie. Adviesbureaus McKinsey en KPMG stellen dat nergens de winst op investeringen groter is dan beneden de Sahara.

Derde grond voor Afrikapolitiek is vertrouwder terrein: mededogen met mensen die zijn opgesloten in uitzichtloze armoede. Afrika’s groeipad lijkt niet op dat van Westerse landen. De zogenaamde trickle down, het doorsijpelen van rijkdom, blijft vooralsnog uit. In de groeieconomieën Angola en Mozambique neemt armoede toe. Bovendien blijft diversificatie van de economieën vaak uit, wat de Leeuwen kwetsbaar maakt voor een daling van grondstofprijzen. Beneden de Sahara krijg je rijke landen vol arme mensen. Conflicten – als gevolg van toenemende ongelijkheid, en hongersnoden – door klimaatverandering, zullen het aantal humanitaire rampen hoog houden.

De witte man moet de kunst van realpolitiek van China afkijken en vervolgens zijn eigen, fatsoenlijke Afrikapolitiek ontwerpen. Daarvoor moet de westerling zich bevrijden van zijn beladen verleden: niet bang zijn ‘neokoloniaal’ te heten wanneer hij meedoet in de concurentie om grondstoffen. En subiet zijn superioriteitswaan laten varen en Afrika gelijkwaardig tegemoet te treden.

Het is terecht dat Frankrijk de strijd aanbindt met islamistische rebellen in Mali. Maar dan ook volgens de wetten van de realpolitiek eerste keus eisen als straks concessies voor uranium of landbouwgrond worden verdeeld. Ook realpolitiek: niet langer negeren dat goede hulp een enorme gunfactor oplevert voor het Nederlandse bedrijfsleven, dat bovendien Afrikaanse wegen mag aanleggen als Nederland betaalt.

Wil de witte man in Afrika van betekenis blijven – en dat is hem gezien politiek-economische perspectieven aan te raden, dan moet hij snel af van zijn aanmatigend paternalisme. Zijn ‘deftigheid in het gedrang’ levert hem niks op. Pas als hij respect afdwingt met robuuste realpolitiek, wordt hij in Afrika niet langer voor schlemiel versleten. Dan komt straks Zambia’s minister langs op Koningsdag.

Advertisements

Over Marcia Luyten

Welkom in mijn wereld, ergens tussen Afrika en Amsterdam. Mijn leven als journalist, publicist en debater heeft verschillende huizen: krant, weekblad, website en boek. Podium, radio of tv. De locaties mogen verschillen, ik doe steeds hetzelfde. Vooruit, bijna hetzelfde dan. Ik zie iets groots in iets kleins en daarover schrijf of vertel ik een verhaal. Het moet een plezier zijn om naar te luisteren, zo rijk aan informatie dat je meer weet dan voorheen, subtiel genoeg om je ongemerkt een analyse mee te geven. Je zou kunnen zeggen dat ik sociaal-culturele, politieke en maatschappelijke ontwikkelingen beschrijf, maar dat staat wat bombastisch. Zoals Martin van Amerongen antwoordde toen ik, student nog, hem zei dat ik graag politiek journalist zou worden: “Zozo, niet minder dan dat?”
Dit bericht werd geplaatst in Essays. Bookmark de permalink .

5 reacties op Het Westen verdwijnt uit Afrika, NRC 2 februari 2013

  1. Blewbird zegt:

    Niet alleen moet hij van zijn paternalisme af, hij moet beseffen dat het koloniale tijdperk voorbij is en dat hij in Afrika alleen nog gast kan zijn. Gasten gedragen zich in het algemeen ‘netjes’ (of anders…).

  2. dirk zoebl zegt:

    Het kolonialisme voorbij?? het begint nu pas goed, Marcia noteert ergens dat de chinezen Afrika volplempen met vierbaanswegen zodat nu sneller kunnen afrekenen met hun rijkdommen (hardhout noemt ze het eerst, dat is ook het meest weerloze en makkelijkst te oogsten, het ivoor is al wat moeilijker door al die natuurbewakers, maar gaat ook al met reuzensprongen, vooral dat van de bosolifanten), europeanen zijn kwansuis met dat kolonialisme begonnen (met als summum de taartverdeling 1985, in Berlijn) maar er al even kwansuis uitgestapt, lees Reybrouck. De Africa Story heeft zijn vervolg, let op!

  3. dirk zoebl zegt:

    correctie:1985 moet 1885 zijn uiteraard, sorry

  4. Zoiets zegt:

    Ik dacht altijd dat de moderne blanke man in de voetsporen van het blanke feminisme moest lopen,
    een kennis van mij investeerde eens in een handel met de moderne Afrikaan, zijn duizenden eu zag hij niet terug.Real politiek en/of stelen. Dat de blanke vrouw haar positie zal verdedigen, heeft met de Afrikaan een goede partner? Ach kom ergens tussen Afrika en Amsterdam zit een romantische fransman/vrouw.

  5. dirk zoebl zegt:

    was die kennis man of vrouw?? er zijn zat vrouwen die voor een mannelijke afrikaan vallen, er zijn er zelfs die daar een kortstondig verblijf in een armzalig hutje in de savanne voor over hebben, een kind ervan krijgen, en er dan, als de aardigheid ervan af is, terug naar moeder in Europa keren en er een leuk boek over schijven, dat dan weer door 1000en witte europese vrouwen gelezen wordt, alhoewel, nu 50 tinten grijs eenmaal verschenen is, wordt het moeilijker voor die vrouwen om de dromen over afrika aan de gang te houden

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s