Dit is het ondenkbare denken in een land waar de macht sinds 1848 zetelt in het Huis van Thorbecke. Geweld is hierin geen grondslag voor politieke macht. Het gedrag van de macht wordt voorgeschreven door een uitgebreid pakket afspraken. Samen vormen deze de instituties van de democratische rechtsstaat; zij zijn de garantie dat een premier na verloren verkiezingen de macht afstaat.

Die instituties zijn allereerst informeel – afspraken en omgangsvormen – en in de tweede plaats formeel. Informeel is de overeenstemming dat parlementariërs debatteren via de voorzitter van de Tweede Kamer, en dat ze dat doen op een hoffelijke manier. Door die vormelijkheid kunnen zelfs gezworen vijanden onderhandelen. Ook de onafhankelijke pers is een (grotendeels) informele democratische institutie – de meeste spelregels voor de media zijn niet in wet of grondwet vastgelegd. Formele instituties zijn het parlement, de rechterlijke macht of de Raad van State.

Anders dan je zou denken zijn de afspraken en omgangsvormen minstens zo belangrijk als de staatsrechtelijke constructies. De hardware van de democratie is weinig waard wanneer de software aanzet tot een andere omgang met de macht. Wanneer de informele instituties niet meer werken, komen de formele in het luchtledige te hangen.

Die democratische instituties dienen meerdere doelen. Een is de geweldloze oplossing van conflicten binnen de rechtsstaat. Een ander doel is een zo goed mogelijk landsbestuur; een institutie als de SER vergrootte het probleemoplossend vermogen van de overheid.

Deze instituties ontwikkelden zich vier eeuwen lang, veelal als uitdrukking van een democratische cultuur. Er is nog weinig reden aan te nemen dat Mark Rutte na 12 september de verkiezingsuitslag naast zich neer legt, behalve dan dat hij de instituties van de democratische rechtsstaat miskent – stelselmatig en zonder scrupules.

Dat begon zo vroeg als in de formatie van zijn nu net gesneuvelde kabinet. Geert Wilders brak toen de formatieonderhandelingen met VVD en CDA af omdat de christen-democraten verdeeld en ‘instabiel’ zouden zijn. Informateur Ivo Opstelten gaf zijn opdracht terug aan de Koningin, die, op haar beurt, nieuwe besprekingen voorbereidde. Drie dagen later trok Ab Klink zich terug als CDA-Kamerlid. Wilders’ bezwaren vielen daarmee weg en Rutte, Verhagen en Wilders hervatten hun onderhandelingen – de koningin en haar opdracht straal negerend.

Dit affront tegen de monarchie was de eerste van een lange reeks schofferingen van democratische instituties. Zoals Mark Rutte de koningin loochende, zo lapte hij regels, afspraken en gebruiken aan zijn laars.

Om te beginnen heeft het kabinet-Rutte I adviezen van de verschillende Hoge Colleges van Staat in de wind geslagen. Zo zei de Nationale Ombudsman, Alex Brenninkmeijer, onlangs in deze krant dat het kabinet weinig belangstelling heeft voor zijn adviezen. Ook de Algemene Rekenkamer liep tegen het institutioneel cynisme van de regering aan.

Door het negeren van de Rekenkamer, Ombudsman en ook de SER wordt geen wet of regel overtreden. Wel wordt met het verraad van deze instituties de pluriforme democratie de nek omgedraaid – en daarmee het effectieve bestuur dat ze diende. Nu kun je prima een rechtsstaat hebben zonder poldermodel. Maar zodra de grenzen van de rechtsstaat zelf worden opgezocht, wordt een coup ineens ietsje minder onvoorstelbaar.

Oud-premier Rutte verkende die grenzen. Kijk naar de rol van het hoogste adviesorgaan van de regering, de Raad van State. De Raad beoordeelt de wetsvoorstellen van de regering. Vergeleken met het eerste jaar van het kabinet-Balkenende IV (2007), kreeg het kabinet-Rutte I in zijn wittebroodsjaar over 60 procent meer wetsvoorstellen een negatief oordeel. Bij die wetsvoorstellen adviseerde de Raad van State het voorstel niet naar de Tweede Kamer te sturen.

Een van de gewraakte wetsvoorstellen was die over minimumstraffen. Het kabinet gaat daarmee te veel op de stoel van de rechter zitten, oordeelde de Raad. Ook de verhoging van griffiekosten werd door de Raad van State afgekeurd: ze beperkte de toegang tot de rechter – en zou daarmee de rechtsstaat aantasten. Het boerkaverbod was in strijd met de grondwettelijke vrijheid van godsdienst.

Die forse stijging van afgekeurde wetsvoorstellen is op zichzelf verontrustend. Alarmerender is het feit dat de regering het advies van de Raad vrijwel altijd naast zich neerlegde.

Zo liep Mark Rutte met een sloophamer door het Huis van Thorbecke heen. Erg moeilijk ging het breekwerk overigens niet. Het verval van democratische instituties was al even aan de gang.

Neem de rechterlijke macht. Die vecht al jaren tegen de scepsis van politiek en publiek. De laatste tien jaar kwam het herhaaldelijk voor dat politici zich over lopende rechtszaken uitlieten. Kamerleden vonden dat het Openbaar Ministerie te lage straffen eiste in een vastgoedzaak. Tijdens de zaak over het ‘gifschip’ Probo Koala papegaaiden politici de ook nog eens onjuiste feiten uit de media.

En politici bemoeien zich voortijdig met benoemingen in het hoogste rechtsorgaan, de Hoge Raad. Zo werd Diederik Aben geen raadsheer omdat hij zich in een vertrouwelijke notitie kritisch had uitgelaten over de vervanging van de rechters in het Wilders-proces – na druk uit de Tweede Kamer paste de Hoge Raad haar kandidatenlijst aan. Later ontstond gedoe over Ybo Buruma’s benoeming bij de Hoge Raad omdat hij ‘te links’ zou zijn.

Zonder gêne wordt de onafhankelijke rechterlijke macht gepolitiseerd. Dergelijke bemoeienis schendt een van de belangrijkste afspraken van onze liberale democratie: de scheiding der machten. Geert Wilders werkt doelbewust aan beschadiging van de magistratuur. Een jaar geleden claimde hij dat rechters niet meer voor het leven moeten worden benoemd – voorwaarde voor hun onafhankelijkheid. Hij wil om de vijf jaar bekijken of rechters criminelen wel zwaar genoeg straffen. Anders moeten ze maar gaan werken „voor de sociale dienst of het Riagg”. Dit openlijk beschimpen van de rechterlijke macht is destructiewerk dat zijn effect niet mist. Het vertrouwen in de rechterlijke macht neemt al jaren af.

Ook ministeries en lagere overheden kampen al enige tijd met een fundamenteel probleem. De in januari afgetreden vice-voorzitter van de Raad van State, Herman Tjeenk Willink, zei onlangs dat de bureaucratie zich in twintig jaar tijd heeft bekeerd tot de ideologie van bedrijfsmatig werken. Publieke taken werden ‘bestuur’ en bestuur werd ‘beheer’. Een hoop overheidstaken zijn verzelfstandigd of geprivatiseerd. In de ontstane wanorde zijn verantwoordelijkheden zoek. Niemand weet nog hoe het spoornet in vorm te krijgen. Erger: niemand weet precies wie daarop aan te spreken.

Oud-topambtenaar Roel Bekker, nu hoogleraar, beschreef in de kranten hoe sinds de jaren negentig politiek en bestuur uit elkaar groeiden. Politiek werd ‘mediagerichter’, de ‘incidentgevoeligheid’ liep op. Ambtenaren werden als gevolg voorzichtiger, beducht voor politieke missers, en werden ook langs die weg meer en meer beheerders.

De neergang van het parlement wordt pijnlijk precies geïllustreerd door de bankencrisis en het rapport van de commissie De Wit. Het functioneren van onze grondwettelijk belangrijkste institutie was misschien wel de grootste zorg van Herman Tjeenk Willink. Volksvertegenwoordigers worden volgens Tjeenk Willink door de media gedreven. Dat leidt tot oppervlakkigheid en incidentalisme. Van echte politieke controle zou nauwelijks nog sprake zijn.

De machteloosheid van de Tweede Kamer heeft alles te maken met de crisis van een andere institutie, de politieke partij. Die heeft een cruciale functie verloren. De partij was altijd een clearing house voor de belangen tussen verschillende maatschappelijke groepen die een partij herbergde. Die gewogen belangen kwamen tot uitdrukking in het partijprogramma. Maar de partij verloor haar programmatische functie. Niet langer is het de partij die kiezer en politicus verbindt. Hun enige geleider is verkiezingen.

De politieke partij verschraalt tot het voertuig waarmee de charismatische politicus macht vergaart. Kijk naar Pim Fortuyn, Rita Verdonk, Geert Wilders. Er was geen partij van leden die een leider koos. Een leider had een partij nodig om politicus te zijn – met zo min mogelijk last van zijn leden.

Terwijl de macht van democratische instituties al langer erodeert, heeft in Den Haag een nieuwe code postgevat. Die luidt volgens Ombudsman Alex Brenninkmeijer: „Bemoei jij je niet met mij dan bemoei ik me niet met jou.” Het kabinet-Rutte claimde een unilateraal bewind. De ‘belanghebbende’ van weleer werd een hindermacht.

Dit unilateraal bewind is een reactie op wat midden jaren negentig ‘de verplaatsing van de politiek’ werd genoemd. Samen met andere onderzoekers muntte Paul Kalma, toen directeur van het wetenschappelijk bureau van de Partij van de Arbeid, die term. Hij beschreef hoe macht uit Den Haag weglekte naar de technocratie van ambtenarij en de Europese Unie, naar maatschappelijke organisaties, wetenschappelijke laboratoria, lokaal bestuur en de rechterlijke macht.

Sinds 1995 is de invloed van de Europese Unie alleen maar toegenomen. Deskundigen zijn het er niet over eens, maar ergens tussen de 50 procent (zegt de Algemene Rekenkamer) en 80 procent (zegt de Europese Commissie) van onze nationale wetgeving stamt uit Brussel.

Dat zou niet zo’n massief gevoel van onmacht hoeven geven, ware het niet dat deze macht zich deels onttrekt aan democratische controle. Of dat Nederlandse politici en ambtenaren slordig omspringen met Europese wetgeving. Uit recent onderzoek onder Nederlandse beleidsambtenaren blijkt dat de EU het werk van 84 procent van de deelnemers sterk beïnvloedt. 57 procent zegt voldoende kennis te hebben van de EU. Slechts 6 procent vindt dat zijn organisatie optimaal presteert op EU-dossiers. Oud-parlementariër en financieel specialist Kees Vendrik merkte op dat bij de behandeling van belangrijke Europese wetten de Tweede Kamer goeddeels leeg was. De ingewikkelde wetteksten trokken geen media en dus golden ze ook aan het Binnenhof als oninteressant.

Een sterke Europese Unie zou ons evenmin met frustratie vervullen als het Nederlands bestuur daadkrachtig en effectief was. Maar de financiële crisis en de bankencrisis zijn traumata voor bestuurders voor wie het gedroomde aura ‘daadkracht’ heet. Het zou kunnen verklaren dat het kabinet Rutte een gigantische en naar alle kanten uitgewaaierde geest terug in een flesje probeerde te proppen. Het mondiale geldverkeer en Europa laten zich niet meer totaal beheersen. Om de behoefte aan controle te bevredigen, voerde Rutte zijn unilateraal bewind door tot in Brussel – tot in het hart van het meest succesvolle multilaterale project. Er ging oorlogsmaterieel naar de Europese vergaderzalen: een tank in de persoon van Jan Kees de Jager.

Zowel het pluriforme bestuur waar Nederland welvarend mee werd, als het multilateralisme waarin Nederland disproportionele internationale macht genoot, werden om zeep geholpen. Om de verplaatsing van de politiek en het eigen onvermogen te verhullen, ging premier Rutte stoer doen.

Ik acht de kans klein dat Mark Rutte fantasieën heeft over legergroen met epauletten en macht na verloren verkiezingen. Dat hij lichtzinnig is omgesprongen met de afspraken en omgangsvormen van onze democratie, is een feit. Het tot elke prijs willen vermijden van de schijn van wankelmoedigheid, brengt uiteindelijk de democratie aan het wankelen.

Dit verraad van de instituties is niet alleen gevaarlijk voor het democratisch gehalte van ons bestuur. Ook zijn slagkracht is in het geding. Nederland staat voor de grootste sociale en economische uitdagingen in zestig jaar: financiële instabiliteit en de dreigende onbetaalbaarheid van pensioenen, dalend onderwijspeil en dito innovatiekracht, afbraak van natuur, en een laagopgeleide klasse die vreest dat ze tot de verliezers van globalisering hoort en zich daarom afkeert van de staat.

In eerdere sociaal-economische crises school een uitweg in het Keynesiaans aanwakkeren van groei – sociale pijn kon altijd worden afgekocht. Onder het huidige schuldenniveau ligt dat lastiger. Overheidsinvesteringen om de economie te stimuleren vergroten de staatsschuld, waarop kredietbeoordelaars de Nederlandse kredietwaardigheid verlagen en de rente op die hogere staatsschuld oploopt. Kom daar eens uit.

Het systeem van politiek en samenleving staat onder stress. Premier Rutte reageerde als een zilverrug in het nauw: hij maakte zich groot, roffelde op zijn borst en lachte onvermoeibaar zijn tanden bloot.

Maar in 2012 komen voor het vijfde jaar op rij hiphoppers en breakdancers uit de hele wereld naar het voormalig glazen winkelpand voor The Notorious International Breakdance Event. De nieuwe naam van het pand is Schunck (spreek uit: sjoenk). Het is urban culture: een architectuurcentrum en een museum voor moderne kunst. Schunck biedt een podium aan beginnende musici en muzikanten van zijn eigen muziekschool. Als bibliotheek is het een publieke huiskamer voor 400 duizend bezoekers per jaar.

Met de moed der wanhoop koos de gemeente in 1995 voor restauratie. Nog geen vijf jaar later riep de Union of International Architects het Glaspaleis van Frits Peutz uit tot een van de duizend belangrijkste gebouwen van de twintigste eeuw. Als culturele instelling werd Schunck opnieuw het hart van de stad.

Dat was het ook in de gloriedagen van de steenkoolindustrie. Toen kwamen mijnwerkersvrouwen uit de wijde omtrek naar warenhuis Schunck voor al hun kleren, lakens en handdoeken die ze betaalden met bonnen van de mijn. „Voor Heerlenaren is het gerestaureerde Glaspaleis toonbeeld van herwonnen zelfvertrouwen”, zegt Riet de Wit, SP-wethouder van economische zaken.

Feit is dat in Heerlen de laatste tien jaar culturele plekken opbloeien. De gemeente investeerde fors. Na de renovatie van het glaspaleis, voor 25 miljoen euro, werden andere gebouwen van Peutz opgeknapt: Theater Heerlen en bioscoop Royal. Ook poppodium De Nieuwe Nor en cultuurhuis Patronaat kregen een tweede leven. Nu vestigen jonge kunstenaars van de academies in Maastricht zich in Heerlen en trekt de ‘creatieve industrie’ erheen.

Windbuilen

Toen in de gloriedagen van de mijnen de Heerlense Carnavalsvereniging werd opgericht, heette die Winkbülle. Windbuilen, praatjesmakers, opscheppers, het was gezonde zelfspot van een trotse stad. Ze koesterde de wetenschap dat hier de wederopbouw van Nederland werd gefinancierd.

Die bravoure is Heerlen kwijt. Geen stad in Nederland viel zo snel zo diep als Heerlen na de sluiting van de mijnen tussen 1965 en 1975. Er was weinig bedrijvigheid buiten de mijn, een middenklasse ontbrak. In 1975 stonden in Heerlen en omgeving 75.000 mensen op straat – 40.000 werknemers van de mijnen, 35.000 afgeleide werklozen.

De straat verloederde en dat zat economisch herstel in de weg, vertelt wethouder Riet de Wit. „Een stad die vervalt, daar willen burgers en bedrijven niks meer mee. Eind jaren negentig keerden de eigen inwoners zich van de stad af.” Met het millenniumjaar als, zegt de wethouder, „het absolute dieptepunt”.

In 2001 moest Operatie Hartslag Heerlen weer veilig maken. Van politie en justitie tot schoonmaakbedrijven en verslavingszorg, alle maatschappelijke organisaties werkten samen om criminelen en junks van de straat te halen. De kosten liepen volgens de gemeente in de miljoenen. De opbrengst is minder goed te kwantificeren, al nam het ‘subjectieve veiligheidsgevoel’ van de burger toe. In 2003 voelde 51 procent van de Heerlenaren zich onveilig, in 2011 42 procent. In het stadscentrum waren in 2000 nog 950 drugsverslaafden. Die zijn nu weg. In 2005 was de stad clean, zegt wethouder De Wit. Heerlen kon beginnen zichzelf opnieuw uit te vinden.

Culturele instellingen werd nieuw leven ingeblazen door de gemeente. Maar hoe zit het met een economische herrijzenis? Die weg uit het dal omhoog gaat twee stappen vooruit, een naar achter, zo blijkt. Is de binnenstad schoon, komt de economische crisis. Beginnen Heerlen en Aken op de landsgrens bedrijventerrein Avantis, woont er de korenwolf. Nadat rechtszaken rond de hamster tot aan de Raad van State zijn uitgevochten, blijken investeerders vertrokken. De bedrijven die bleven, ondervinden vooral hinder van de grensligging; in plaats van dat bedrijven kunnen kiezen tussen Duitse of Nederlandse regels, eisen beide landen naleving van de eigen voorschriften.

Maar vooruit gaat het, sinds enkele jaren. Zuid-Limburg was in 2010 de sterkste economische stijger van het land, zo blijkt uit de Regio Top 40 van de Rabobank. Het aantal arbeidsplaatsen in de regio Heerlen groeit gestaag; van 49.000 in 2005 naar 57.000 in 2011. Mede dankzij een groots opgezette dierentuin groeide het toerisme. Heerlen is weg uit de landelijke toptien van winkelleegstand. En terwijl Zuid-Limburg in 2009 nog op onderste plek stond van de Regio Top 40, katapulteerde het zuiden zich in 2011 naar plaats 6.

Haags monsterbedrag

Maar Zuid-Limburg is meer dan de regio Heerlen. Het bestaat uit drie verschillende delen: Maastricht, Heerlen en Sittard-Geleen. De Oostelijke en Westelijke Mijnstreek (Heerlen en Sittard-Geleen), waren modern en welvarend tot 1970. Maastricht maakte eerder de neergang van zijn glas- en porseleinindustrie mee. Toen Heerlen in de jaren tachtig verloederde, werd Maastricht chic en rijk. Die gelijktijdigheid is geen toeval. Met de mijnsluiting kwam een monsterbedrag uit Den Haag naar het Zuiden: 535 miljoen gulden (243 miljoen euro) tussen 1978 en 1990. Onderdeel van de herstructurering was dat Limburg vocht voor een universiteit. Ger Kockelkorn, toen PvdA-gedeputeerde in de Provinciale Staten: „Het was Maastricht of geen universiteit. Toen werd het Maastricht.”

Sittard-Geleen was na 1965 een ander verhaal. In wat de Westelijke Mijnstreek wordt genoemd, stond maar één mijn. Juist daar bleef een restant van de Dutch State Mines staan: een fabriek die plastic en kunstmest maakte. Deze chemische dochteronderneming bouwde voort op de kennis over materialen die in dik 70 jaar mijnindustrie was vergaard. In de decennia die volgden, transformeerde DSM zich met groot succes tot een beursgenoteerde onderneming. De kunstmestfabrikant werd producent van fijnchemicaliën, om in de eenentwintigste eeuw wereldwijd toonaangevend te zijn in voedingssupplementen en materialen voor in het menselijk lichaam, zogenoemde life sciences.

Telkens wanneer DSM een bedrijfstak afstootte, bleef in Sittard-Geleen een substantiële rest achter. Paul Depla, burgemeester van Heerlen: „DSM snoeide iets terug. De stronk bleef staan en daar groeiden nieuwe dingen uit. Die loten werden steeds weer nieuwe bedrijven.”

Voor de economie van Limburg is de Chemelot-Campus die Sittard aanlegde van groot belang. Op dit bedrijventerrein zoeken innoverende hightechbedrijven van over de hele wereld de afstammelingen van DSM op. Als Paul Depla uitlegt waarom Sittard-Geleen na 1975 niet in een zwarte afgrond verdween, vertelt hij eigenlijk wat er misging in Heerlen. „Na de mijnsluiting is hier de tactiek van de verschroeide aarde gebruikt. Alles van de mijnen is rigoureus weggevaagd.” ‘Van zwart naar groen’, was het credo. Schoorstenen, spoorlijnen, schachtgebouwen en mijnbergen, alles werd opgeblazen, vlakgemaakt, en met groen beplant.

Depla: „Het werk in de mijnen was ongezond en zwaar. Het was een hard bestaan. Het vooruitzicht op nieuwe ‘schone’ werkgelegenheid was ook een opluchting.” Wethouder De Wit nuanceert dat. Toen de mijnen werden gesloten, waren zij en haar man, SP-Kamerlid Jan de Wit, daar nauw bij betrokken. Ze stonden ontslagen mijnwerkers bij met juridisch advies.

Riet de Wit: „De elite van de stad stond te juichen toen de mijnen sloten. De mijnwerker zat te huilen in zijn huis. Deze arbeiders waren niet sterk genoeg om nieuwe kansen te pakken.”

Heerlen kreeg van Den Haag in ruil voor de mijnen ‘de Rijksdiensten’. Het CBS, het ABP, het Belastingkantoor verhuisden naar Heerlen. Slechts een klein deel van de oud-mijnwerkers vond daar werk. Depla: „Ik sprak oude koempels die daar nog boos over zijn. Die zeggen: Ik had een jarenlange opleiding in de mijnen. Zat ik daar ineens achter de enveloppen van de Belastingdienst.”

Is Heerlen het slachtoffer van mislukte industriepolitiek? Totaal niet, vindt hoogleraar Luc Soete, directeur van het Maastrichtse Economische Onderzoeksinstituut naar Technologie en Innovatie (MERIT) en vanaf komende september rector magnificus in Maastricht. „De mijnsluiting was essentieel. Nederland heeft er juist goed aan gedaan vroegtijdig te herstructureren.” Hij trekt de vergelijking met zijn thuisland, België. De mijnen zijn er later gesloten, de problemen nu veel groter.

Weeffout

Dat er tienduizenden mijnwerkers werkloos bleven, was volgens Soete onvermijdelijk. „Deze uitstoot van arbeid was niet op te vangen.”

Hij ziet in de Limburgse industriepolitiek wel „een weeffout”. De technologische en chemische kennis uit de mijnen had moeten „resoneren” in de nieuwe universiteit. De – toen nog – Rijksuniversiteit Limburg begon niet met een technische, maar met een medische faculteit. „Er is veel geld gepompt in het opkrikken van het streekhospitaal tot een academisch ziekenhuis.”

Dertig jaar later probeert Heerlen die weeffout te herstellen. Burgemeester Paul Depla: „De stad Heerlen werd groot als leverancier van energie. Dat zit in het dna van onze samenleving. Daarom hechten we aan Nieuwe Energie als economische focus. Het is een mooie nieuwe vertaling voor Van zwart naar groen. We gaan als gemeenteraad voluit voor het Mijnwaterproject.”

Dit ambitieuze maar nog niet rendabele plan wil het door de aarde verhitte water in de oude mijnschachten gebruiken om woonwijken mee te verwarmen zoals ook de bedoeling is in het Maankwartier, een nieuwe wijk rond het Centraal Station van Heerlen. Maar voordat die industrie kon worden heropgebouwd, moest volgens Depla aan twee randvoorwaarden zijn voldaan: veiligheid en een aantrekkelijke woonomgeving.

„Welke factor blijkt voor bedrijven doorslaggevend om zich ergens te vestigen? Mensen moeten er willen wonen. Cultuur trekt jonge mensen aan. En dat brengt weer hippe hightechbedrijven naar de stad.”

De burgemeester, aangetreden in 2010, prijst Heerlen om zijn eigenzinnige koers op het gebied van cultuur. Dat herkennen ook anderen, onder wie Luc Soete: „Terwijl Maastricht zich profileert als cultuurstad, is Heerlen dynamischer in de creatieve sector. Dat geeft een sterke economische impuls.”

Intussen is het veertig jaar geleden dat de mijnen werden gesloten. De laatste werkloze oud-mijnwerkers gaan nu met pensioen, blijkt uit de statistieken van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Daarmee zijn niet alle problemen voor de arbeidsmarkt opgelost. In de voormalig mijnwerkerskoloniën zijn twee, soms drie generaties werkloos. En een cultuur van achterstand wordt deels overgeërfd.

Zo ontdekte Paul Jungbluth, aan de Maastrichter universiteit onderzoeker naar sociale ongelijkheid in het onderwijs, dat er al op peuterleeftijd een aanzienlijke groep leerlingen is, van wie de ouders verwachten dat hun kinderen later lage ambities zullen hebben. „Die verwachting komt vaak uit.” Limburg kent volgens de socioloog sterke segregatie. Niet op etniciteit, maar op sociaal-economische kenmerken.

Maar ook daar gloort hoop. Had Zuid-Limburg tot voor kort last van leegloop, de kansrijken trokken weg, in 2010 is die trend gekeerd. In 2011 concludeerde het CBS dat Limburg geen ‘krimpgebied’ meer is. Zuid-Limburgers zeggen zich weer trots te voelen Limburger te zijn.

In de prille lente die Heerlen nu beleeft, maakt het al plannen voor 2015. Het is dan vijftig jaar geleden dat Joop den Uyl in de Stadsschouwburg in Heerlen het einde van de mijntijd aankondigde. Paul Depla: „Wij gaan dat dus heel groots herdenken.”

**

Marcia Luyten is econoom en cultuurhistoricus en werkt als publicist Ze schrijft een boek over Limburg.  Het geluk van Limburg verschijnt najaar 2014 bij De Bezige Bij.

Het is op dit roerige moment in onze economische geschiedenis, dat ik u een doodeenvoudige vraag wil stellen. Voor het gemak ga ik nu even voorbij aan uw gebrek aan belangstelling voor de grote en groeiende groep op de arbeidsmarkt waartoe ikzelf behoor: de kleine zelfstandigen. Zij vangen de eerste en ergste schokken op de arbeidsmarkt op. Dat doen zzp-ers zonder uitzicht op werkloosheidsuitkering, pensioen, vakantiegeld, tegemoetkomingen in kinderopvang en meestal zonder arbeidsongeschiktheidsverzekering. De verwachting is dat in 2012 meer dan 50 procent van de hoogopgeleide zzp-ers meer dan een maand zonder opdracht zal zitten. Laat ze, om het nu niet nodeloos ingewikkeld te maken, nog even zitten.

Waar het mij om gaat is dit. Nederland staat op een sociaal-economisch keerpunt. Maatschappelijke en politieke spanningen lopen op, en de brandblusser die we de afgelopen zestig jaar hanteerden, is leeg.

In de politiek verlammen polarisatie en populisme het probleemoplossend vermogen van de overheid. Tegelijkertijd staat Nederland voor serieuze problemen: financiële instabiliteit en de dreigende onbetaalbaarheid van pensioenen en andere arrangementen, dalend onderwijspeil en dito innovatiekracht, afbraak van natuur, en een laagopgeleide klasse die vreest dat ze tot de verliezers van globalisering hoort en zich afkeert van de staat.

Het zijn tijden voor wijs, robuust bestuur. In een wanhopig verlangen daadkracht uit te stralen, zoekt deze regering haar toevlucht in symboolwetgeving. Honderddertig kilometer en een boerkaverbod; het zijn de schaamlappen van een impotent bestuur.

De afgelopen zestig jaar kende Nederland vaker sociaal-economische tegenslag. Telkens was er iets van een uitweg. Economische neergang kon worden bestreden door groei aan te jagen. Maatschappelijk verlies werd afgekocht met subsidies of uitkeringen. Maar die brandblusser is dus op.

Allereerst zitten hoge staatsschulden in de weg – Keynesiaanse investeringen vergroten de staatsschuld, wat leidt tot een afwaardering door de rating agencies, waarop  de rente over die grotere staatsschuld wordt verhoogd en groei onmogelijk is – een deadlock, in beroerd Nederlands. Verder staan we er in het Westen niet lekker voor met onze krimpende bevolking en krimpende voorraden hulpbronnen.

Je zou kunnen zeggen dat onze crisis steeds meer wordt als een infectie zonder antibiotica om haar te bestrijden. En daar komt u om de hoek kijken, meneer Van der Kolk en mevrouw Jongerius. U maakt deel uit van het medisch team van onze economie. U hoort bij de sectie die afgelopen zestig jaar onder bemiddeling van de SER heikele politiek-economische kwesties inpolderde tot een compromis.

Nu zijn we getuige van ingrijpende maatregelen op het gebied van arbeid, welzijn en sociale zekerheid. Radicale hervorming van de arbeidsmarkt is nodig. Niet eerder hadden werknemers zozeer behoefte aan visonair leiderschap van de vakbeweging.

De arbeiders die u tientallen jaren contributie betaalden, hebben nu vertegenwoordiging nodig. Niet alleen is hun baan onzeker, ook hun pensioen blijkt kwetsbaar, en als hervormingen uitblijven, is er straks minder werk voor de arbeiders die hun vertrouwen in u hebben gesteld.

Maar u bent niet bezig hun belangen te behartigen. Netzomin geeft u leiding de nodige structuurveranderingen. U geeft zich over aan egomane driften. In de meest letterlijk zin vecht u elkaar de tent uit. De FNV heeft zichzelf opgeheven. Uw animositeit maakt een nieuwe vakbeweging weinig levensvatbaar.

De SER, als overlegorgaan voorheen een machtige institutie, verloor haar invloed toen uw vakcentrale aan interne twist ten onder ging. Bernard Wientjes van  werkgeversvereniging VNO-NCW lacht zich rot. Voor hem stonden de deuren al open bij dit kabinet dat het bedrijfsleven verhief tot alfa en omega van ons nationale belang.

Nu kan ik me indenken dat u na al die jaren vakbondswerk toe bent aan iets anders; ik waag het te vermoeden dat u werk maakt van een aardige burgemeesterspost hier of daar. Toch zal er zodra er in het Catshuis een akkoord is, een microfoon onder ook uw neus worden geschoven. U kunt niet meer leveren dan symboolretoriek.  

Mijn vraag aan u is simpel: Waarom heeft u besloten om op het moment dat de vakbeweging meer dan ooit nodig was, haar te vernietigen?

Toen er nog een geldprijs op het hoofd van misdadigers stond, loonde het om achter een massamoordenaar als Joseph Kony aan te gaan. Nu hadden noch Oeganda’s president Museveni, noch Westerse mogendheden belang bij de jacht op een psychopaat die zich beroept op een lijntje met de Heilige Geest. Zo lang Noord-Oegandezen elkaar afslachtten, zouden die Museveni’s macht in Kampala niet uitdagen. En Europa had netzomin als de Verenigde Staten financiële of geopolitieke belangen in de uitgestrekte, dichtbeboste woestenij van Noord-Oeganda, Congo en de Centraal Afrikaanse Republiek.

Nu levert de Amerikaanse organisatie Invisible Children een wereldprestatie. Met de film Kony2012 roept ze op de leider van het Verzetsleger van de Heer (LRA) voor het einde van dit jaar te arresteren. Daarvoor heeft ze een heldere strategie: Als Joseph Kony net zo beroemd wordt als George Clooney, dan is zijn arrestatie onontkoombaar.

Hoe maak je Kony beroemd? Met een internetfilm die sneller dan een Spaanse griep de globe over gaat. En door in zo veel mogelijk steden op de wereld zo veel mogelijk Kony-posters te hangen. Dat moet gebeuren in de nacht van 20 op 21 april.

Maar wereldverbeteraars met Noord-Oeganda als werkterrein en journalisten die verhalen maakten over het LRA staan niet te juichen. Integendeel, ze richten hun pijlen op Invisible Children.

De film zou te gelikt zijn, te ‘Amerikaans’. Ten tweede zou de film de werkelijkheid versimpelen. Ten derde wordt Invisible Children verweten uit te zijn op een militaire oplossing. Vierde kritiekpunt: Invisible Children zou schimmig financieel beleid voeren en zijn drie oprichters-filmmakers te veel betalen. Tot slot, en die kritiek komt van voornamelijk Oegandezen, het zou van ‘kolonialisme’ getuigen dat een Amerikaanse organisatie een Afrikaans probleem wil oplossen. De kinderen van Noord-Oeganda zouden worden gestigmatiseerd. 

De film ís gelikt, zo professioneel en gelikt als een Nike-commercial. Deze film doet wat Nike groot maakte: Kony2012 is hip, jong, en hij maakt de kijker persoonlijk en emotioneel betrokken bij zijn onderwerp. Precies dat verklaart het succes van deze viral.

Het staat buiten kijf dat de film de werkelijkheid versimpelt. Kony2012 geeft geen onjuiste informatie, maar de niet-geïnformeerde tiener (voor wie deze video is gemaakt) kan gemakkelijk denken dat Kony nog in Noord-Oeganda zijn wrede gang gaat. Dat Kony al 6 jaar door Congo en CAR trekt, wordt zijdelings verteld. Dat zijn leger niet meer dan een geschatte 400 man telt, blijft onvermeld.

Maar is dat allemaal zo erg? Kony2012 is geen journalistiek product. Het is propaganda – volgens de ijzeren wetten van dat genre. De film dankt zijn succes aan de versimpeling van de boodschap: er loopt daar een man rond die misdaden pleegt die elk voorstellingsvermogen te buiten gaan. Die misdaden troffen tienduizenden kinderen die niks minder waard zijn dan onze eigen kinderen. Die man moet opgepakt en berecht.

Ten derde: natuurlijk is Invisible Children uit op een militaire oplossing. Een andere is er niet. Vredesprocessen zijn jarenlang gevoerd, met nul resultaat. Of het moet zijn dat Kony zijn Verzetsleger herbewapende met de 500 duizend dollar die hij ontving in ruil voor zijn goede wil.

Voor het vierde kritiekpunt ben ik gevoelig: betalen de optichters-filmmakers zichzelf een exorbitant salaris? Je mag commerciële technieken gebruiken voor een goed doel, maar niet je eraan verrijken. Geschrokken van de negatieve reacties op mijn twitterbericht over Kony2012, stuurde ik er gauw een tweet achteraan. Daarin adviseerde ik om wel de petitie te tekenen maar om niet te doneren.

Ik liet me laten leiden door de angst nat te gaan. Na enig uitzoeken bleek dat het gemiddelde jaarsalaris bij Invisible Children 23 duizend dollar bedraagt. Dat de oprichters 88, 89 en 84 duizend dollar verdienen. In de VS is 55 duizend een modaal salaris. Een Nike-reclameman krijgt 280 duizend dollar.

Tot slot het ‘kolonialisme’ en de ‘stigmatisering’. De Oegandezen die dit verwijt maken, komen zelden uit Noord-Oeganda. De meeste wonen in Kampala, een enkeling in Amsterdam. De tegenvragen zijn simpel: Waardoor zijn de voormalige kindsoldaten uit Noord-Oeganda nou eigenlijk gestigmatiseerd? En: Wat hebben deze Oegandezen gedaan om de kinderen van Noord-Oeganda en Congo te beschermen? 

Dit laatste zet de kritikasters van Kony2012 in een ander licht. Ineens komt hun afkeuring uit juist verdachte hoek. Oegandezen in Kampala, wereldverbeteraars en Westerse journalisten – mijzelf incluis, allemaal faalden we 25 jaar lang om Kony bovenaan de politieke agenda te krijgen.

De felle kritiek lijkt soms ook gemotiveerd door miskenning en frustratie. Maar de impliciete vraag wie de meest integere hulpverlener is, vind ik niet interessant. Bovendien, waarom zouden de motieven van de ouderwets sobere, zwoegende wereldverbeteraar nobeler zijn dan die van 3 snelle jongens uit Californië die een miljoenenpubliek aan tieners bereiken? Laten we nu voor een keer niet vergeten waar het om gaat: Joseph Kony moet naar Den Haag.

**

Bekijk Marcia Luyten in Pauw & Witteman over Kony 2012

Of beter: nu komt het conflict op de voorgrond. Achter de schermen wordt al even onderhandeld, want wie de coalitie lief is, weet dat hier een middelzwaar explosief op de deurmat van het torentje ligt. Kan er nog een miljard of wat af?

In de jaren zestig en zeventig was ontwikkelingssamenwerking een politiek en ideologisch strijdtoneel. Wordt het dat binnenkort weer? In 140 tekens deed Geert Wilders in november de eerste zet. “Extra bezuinigen in 2012? Wordt heel erg moeilijk om daar uit te komen met VVD en CDA. Tenzij men net als PVV 4 mrd op ontwhulp wil snijden.”

Na die opening ging coalitiepartij CDA in de persoon van Katleen Ferrier frontaal voor de hulp liggen. Geen cent wordt er bezuinigd op ontwikkelingshulp, liet de woordvoerder weten. Daar was niks dissidents aan. Henk Bleker, officieus kandidaat CDA-leider, zei het haar na: “geen cent”.

Ontwikkelingsorganisaties versterken de blokkade. “Het kan niet. Het moet niet. Het mag niet.” Tom van der Lee van Oxfam Novib wil er duidelijk over zijn. “Je moet niet je oude schoenen weggooien als er überhaubt nauwelijks nog schoenen om op te lopen zijn.”

In deze discussie valt telkens datzelfde woord: ‘nulkommazeven’. Nederland houdt zich aan de internationale afspraak om 0,7 procent van zijn bruto nationaal product (bnp) te besteden aan ontwikkelingshulp. Tot het Kabinet Rutte was dat 0,8 procent. Toen was Nederland samen met Zweden, Denemarken Noorwegen en Luxemburg wereldwijde koploper in ontwikkelingshulp. Nadat afgelopen jaren 1 miljard uit de OS-begroting werd gesneden, komt het in 2012 uit op 0,7.

Meer dan ooit schermen de hulporganisaties nu met dit percentage – als ging het om een vesting die niet mag vallen omdat daarna de hele verdediging tot de laatste steen afbrokkelt. Na het waarschuwingsschot van Wilders verzekerde staatssecretaris Ben Knapen dat de nulkommazeven voor de hele regeerperiode vast staat.

Maar dit zijn strategische posities op het Haagse schaakbord. In de werkelijkheid van de hulp heeft menig ontwikkelingswerker, hulporganisatie, diplomaat en onderzoeker ernstige bedenkingen over die nulkommazeven.

Het is een willekeurig cijfer. Je kunt minstens zo overtuigend beweren dat het te weinig is als te veel. Wie de noden in landen als Congo, Liberia, Burundi, Tsjaad of Mali (en zo zijn er nog heel wat) als uitgangspunt neemt, ziet dat er veel meer inspanning en geld nodig is. Wie onderkent dat Mali of Tsjaad het meest lijden onder klimaatverandering die zij zeker niet hebben veroorzaakt, voelt de plicht ze te helpen de klappen op te vangen.

Kijk je daarentegen naar de onvoldoende doelmatigheid en professionaliteit waarmee ontwikkelingsgelden zijn besteed, dan kun je best beweren dat het met minder dan 0,7 kan. Met meer expertise en professionalisering zou meer succes kunnen worden geboekt, met minder geld.

In hun boek Arm en Kansrijk stellen Esther Duflo en Abhijit Banerjee dat hulp onvoldoende wordt geëvalueerd. De evaluaties die wel worden uitgevoerd zijn ondeugdelijk volgens de spraakmakende jonge economen. Vijftien jaar onderzoek in onder meer Chili, India, Kenia en Indonesië bracht hen tot de conclusie dat een groot deel van de hulp heeft gefaald.

In landen als Zambia en Tanzania zijn basisonderwijs en -gezondheidszorg belabberd, ondanks de miljarden die donoren hebben geïnvesteerd. Deze en meer landen beneden de Sahara kenden afgelopen tien jaar wél groeicijfers waar premier Rutte zijn vingers bij zou aflikken. Maar waar het instromend geld ook vandaan komt – groei of hulp -  het effect is eender: rijken worden rijker, armen blijven straatarm.

Hier kunnen we alvast twee conclusies trekken. Eén: Te veel hulp is niet goed besteed. Grote programma’s zijn vaak ontworpen in Washington, Parijs of Den Haag, volgens een westerse rationaliteit, door denkers die te weinig tijd in een hut onder een mangoboom zaten. Zoals Duflo en Banerjee laten zien: alleen op de rode aarde, onder de jackfruit of mangoboom, kun je uitvinden wat wel of niet werkt. Twee: Slimme, goede hulp is even nuttig als noodzakelijk. Ook daarvoor leveren Duflo en Banerjee overtuigend bewijs.

Nog even terug naar de nulkommazeven. Die norm is gebaseerd op econometrische modellen uit de jaren zestig. Die berekenden dat 1% van het inkomen van de rijke landen ontwikkelingslanden uit het slop kon helpen. In 1970 werd binnen de VN afgesproken minimaal 0,7 procent van het bnp aan ontwikkelingshulp te besteden. In de veertig jaar daarna werd de nulkommazeven tegelijk een waarborg voor internationale solidariteit en een symbool daarvan.

In de praktijk echter heeft ze vaak een onbedoeld effect, namelijk als er meer geld is dan er goede projecten zijn. Tot midden jaren tachtig kon Buitenlandse Zaken ontwikkelingsgeld dat ‘over’ was stallen in een potje. Sinds die faciliteit werd afgeschaft, maken ministeries en ambassades het geld op om te voorkomen dat hun budget wordt gekort.

Gevolg is dat november de maand is waarin ambassades en hulporganisaties geld moeten ‘wegzetten’. Waren er in de eerste 10 maanden van het jaar duidelijk omschreven doelen en toetsingskaders voor de besteding van ontwikkelingsgeld, aan het eind van het boekjaar moet het vooral heel snel op. Een ingediend project maakt de meeste kans in november. Fondsen van de Verenigde Naties of de Wereldbank krijgen eind van het jaar vaak een extra donatie.

Maar niet alleen het Nederlandse ministerie, zijn ambassades en ngo’s kennen ‘bestedingsdruk’. De Wereldbank en de VN hebben hetzelfde luxeprobleem; de hete aardappel wordt alleen doorgeven.

Maar de beschrijving van deze praktijk is niet helemaal correct. Het relaas is verteld in de tegenwoordige tijd. Na de forse bezuinigingen van de afgelopen 2 jaar hoort bestedingsdruk (voorlopig) tot de verleden tijd. Het ministerie heeft moeite om zijn verplichtingen na te komen. Dat neemt niet weg dat het, los van economische conjunctuur, relevant is te kijken naar dit perverse effect van de nulkommazeven.

Het is een van de kenmerken van een hulparchitectuur die is aangevreten door de tijd. Zo is hulpgeld voor ontwikkelingslanden veel minder zwaar gaan wegen. Was ontwikkelingshulp in de jaren zeventig 70 % van alle geldstromen van Noord naar Zuid. Vandaag de dag is dat 13%. De hoofdmoot zijn remittances (geld dat burgers die elders in de wereld werken naar het thuisland sturen), buitenlandse investeringen en commerciële kredieten. De Gates-foundation stuurt jaarlijks bijna evenveel naar Afrika als de Nederlandse staat.

Hoe de economische machtsverhoudingen wereldwijd kenteren, laat zich aflezen aan de nieuwste hulprelaties. China moet Europa uit de kredietcrisis helpen. In november reisde premier Coelho van Portugal naar Angola met een beleefde vraag om kapitaal. President Dos Santos reageerde met de milde wellevendheid die Afrikaanse landen zo goed kennen van hun oud-kolonisators: “We zijn ons bewust van de problemen van het Portugese volk en we staan er open voor Portugal in deze crisis bij te staan.”

Terwijl geopolitieke en economische verhoudingen radicaal zijn veranderd, houden Nederlandse hulporganisaties krampachtig vast aan het bestaande.

En geef ze eens ongelijk. De reële noodzaak en morele plicht om in armoede en conflict verstrikte mensen te helpen, vinden nog weinig weerklank. In een samenleving die zijn knopen telt en zich luik voor luik van de buitenwereld afsluit, zou je wel gek zijn om welke verdedigingslinie dan ook op te geven.

En dat terwijl wie zijn knopen telt, twee keer zou moeten nadenken voordat hij de hulp afschaft. Want ontwikkelingshulp heeft Nederland veel goeds gebracht. Toen ik laatst door Mali reisde, werd ik overal waar ik kwam warm onthaald. Van boer tot minister, iedereen loofde en prees de Nederlandse ingenieurs die de rijstcultuur in Mali hadden helpen verbeteren. Hetzelfde warme onthaal wacht bedrijven, verzekerde mij een Nederlandse ondernemer. Hetzelfde gebeurt bedrijven in andere landen, weet een topambtenaar van het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Nederland had altijd een uitstekende reputatie en een streepje voor.

Dit onbedoeld maar wenselijk gevolg van hulpprogramma’s wordt niet gezien door minister Rosenthal die het Nederlands belang zo fier voorop stelt. Dat is, zoals de Britten dat mooi zeggen: penny wise, pond foolish.

Moet er dan niks veranderen? Jazeker, een hele hoop. De huidige hulparchitectuur is niet meer toegesneden op de uitdagingen van deze tijd. Alleen is de vraag of er nog een miljard of wat af kan, de verkeerde vraag. De goede vraag wordt niet gesteld.

Het ontwerpen van de nieuwe hulparchitectuur begint met vraag 1: Wat willen we bereiken? Dan vraag 2: Hoe organiseren we dat? En dan pas vraag 3: Wat mag dat kosten?

De eerste twee vragen zijn beantwoord in het WRR-rapport Minder pretentie, meer ambitie. Volgens de WRR moeten we hulp inzetten voor het bevorderen van economische ontwikkeling en voor global public goods (zoals schone lucht, veilige zeewateren of behoud van bossen).

Hulp die ertoe doet vereist een radicale professionalisering. In grove lijnen geschetst betekent dat: meer kennis en expertise, en een gespecialiseerde uitvoeringsorganisatie voor de hulp. De WRR pleitte voor NL Aid: Nederlandse hulp komt in handen van professionals, in plaats van soms generalistische diplomaten zonder verstand van Afrika. In een ideale wereld is er geen geldstroom meer van het ministerie naar hulporganisaties die het geld weer doorsluizen naar organisaties in het Zuiden, die daar vervolgens weer projecten mee financieren die overlappen met wat de Nederlandse staat via NL Aid doet. Hulporganisaties moeten geen administratiekantoor willen zijn. Voor zover ze werken met overheidsgeld, ligt hun taak daar waar de Nederlandse staat weinig speelruimte heeft: in het versterken van het tegengeluid in landen met weinig democratie. In Nederland moeten ze helpen bewerkstelligen dat onze productie en consumptie ontwikkeling in het Zuiden niet hinderen. Dat Nederland nog steeds bevroren kippenresten exporteert naar Ghana en zo Afrikaanse kippenboeren kapotconcurreert, is een schandaal dat zij moeten agenderen. Verder moeten ze de ‘N’ in hun soortnaam, die van Niet-Gouvernementele Organisatie, weer in ere herstellen.

Maar al het denken is nu gegijzeld door de dreigende kaalslag. Ook de man die hierin de troepen zou moeten aanvoeren, Ben Knapen, komt na een mooie analyse niet verder dan ‘mondiaal burgerschap’ als panacee voor alles wat niet goed is of niet deugt. In plaats van dat hij streeft naar de radicale herziening van de hulp, lijkt hij uit op de afschaffing ervan.

Zo lang er geen debat is over wat hulp in deze nieuwe tijd kan betekenen – voor ontwikkelingslanden én voor onszelf – ontbrandt er geen ideologische strijd. Kathleen Ferrier zegt “geen cent eraf”. Opdat het CDA de hulp zo duur mogelijk kan uitverkopen. Alleen als het hulpoffer zwaar genoeg is, wil de PVV de hypotheekrente-aftrek beperken. Ontwikkelingssamenwerking is wisselgeld geworden.

**

Lees ook:

Hoe overleeft de hulp de scepsis van de donateur? NRC, 1 oktober 2011

Ontwikkelingssamenwerking en het verraad van Knapen, NRC 13 mei 2011

Ontwikkelingshulp sluit vaak de ogen voor de ongemakkelijke waarheden van Afrika, NRC 28 nov 2009

Gratis onderwijs en gezondheidszorg zijn niet goed voor Oeganda, NRC 21 maart 2009

Eentje werd eruit gepikt. Die had een sneeuwbal te veel op een vriendje gegooid. Grote broer werd erbij gehaald. De andere 8-jarigen kozen eieren voor hun geld; zochten de beschutting van hun eigen familie. De moeder van de uitverkorene bracht net haar kleintjes huis. Het pesten begon.

Het eindigde met een snikkend joch van 8 op de rand van de vijver. Uren later pas vertelde hij thuis wat er was gebeurd. Niet uit zichzelf. Hij zou het liefst er nooit meer aan hebben gedacht, laat staan erover hebben gepraat. Wie vertelt er nou dat je de ene ijsbal na de andere tegen je kop kreeg en bleef lachen – want je laat je niet kennen. Dat je werd gesopt, gezeept, uitgescholden en geslagen. Dat je je vrienden vroeg om je te helpen en dat ze zijn weggeschaatst. De vernedering gaat in een diep donker laatje om er nooit meer naar te kijken. Alleen had iemand zijn moeder gebeld.

De volgende ochtend, de ogen nog dik, schaatste hij achter zijn vader aan. Op het ijs stond de jongen van 13, we noemen hem R.

“Hee R, kom eens even.”

R schaatste hard weg. Vader schaatste achter R aan. R was 13 en snel. De vader dacht dat zal mij niet gebeuren, hij zette een tandje bij en stopte de jongen van 13. Die rukte zijn arm los.

“Klootzak, blijf met je poten van me af.”

“We wilden even vragen wat er gisteren gebeurde?”

“Flikker op.”

En weg was R weer. Naar zijn huis. Vader en zoon erachter aan. Vader was niet thuis, moeder was niet thuis, zoon schreeuwde vanachter een raam. “Wacht maar, morgen verzamel ik 20 jongens en dan nemen we je zoon te pakken.”

De jongens wonen in dezelfde wijk. De vader belt de moeder. Die hoort het verhaal aan. Ze zal het er met haar zoon over hebben, antwoordt ze. Wat haar zoon erover te zeggen heeft is onbekend. De moeder laat niks meer horen.

R heet geen Rachid maar Roman. Zijn moeder draagt geen hoofddoek en tentjurk maar iets als King Louie. Zijn vader is geen ongeschoolde arbeider maar hoogopgeleid. Het gedrag dat wij stereotiep vinden voor kutmarokkaantjes is zo Hollands als haring. En die Hollandse ouders, of ze nou geboren zijn in Rabat of Broek in Waterland, corrigeren hun kinderen niet. Allebei doen ze dat om dezelfde reden: om altijd de lieve vrede te bewaren, thuis. Want thuis is niks aan de hand, alleen over de samenleving maken we ons zorgen.

**

Roman heet in werkelijkheid geen Roman – om de lieve vrede.

Kadafi’s investeringsfondsen pompten zo’n 65 miljard dollar in uiteenlopende Afrikaanse landen. Libische oliedollars gingen in Afrikaanse landbouw, visserij, toerisme, telecom, industrie, transport en het bankwezen. Laaico, een van die investeringsfondsen, bouwde 23 hotels in 15 landen waaronder Congo, Zuid-Afrika, Tanzania, Kenia, Rwanda, Ghana en Gambia. Ook heeft het fonds 75 procent van het Zambiaanse Zamtel in handen en 60 procent van Tchad Telecom.

Guinee schonk hij staatstelevisie, studiebeurzen, wapenarsenaal en hij schrapte de staatsschuld van 24 miljoen dollar. De regering van Niger had veel aan Kadafi te danken. Vorig jaar alleen al kondigde Libië aan 100 miljoen dollar in Niger te zullen investeren. Maar geen land dat zo veel kreeg als Mali.

“Ik ben Malinees”, zei de Libische leider, en de Malinezen hielden van Kadafi als van een vader. Hij gaf Mali de vooruitgang die de eigen president ze onthield. Kadafi bracht Mali televisie, in 1984, en bijna iedere Malinees weet het nog. Kadafi legde wegen en kanalen aan, bouwde moskeeën, arabische scholen, islamitische culturele centra en gaf weduwen en wezen een uitkering.

De hoofdstad Bamako is de moderniteit ingeloodst. Ze kreeg een nieuwe brug over de rivier de Niger, een vierbaans Avenue 2000 en een skyline met de kroon op Kadafi’s goedgevigheid: een fonkelnieuwe Cité Administrative – een wijk voor alle ministeries. Wie tien jaar niet in Bamako kwam, kent de stad niet meer terug.

Voor de negatieve uitwerking van Kadafi’s val houdt het Westen zich blind, vinden veel Malinezen. “Het is maar goed dat jullie geen Fransen, Britten of Amerikanen zijn”, zei de man die voorging door de nieuwe moskee van Bamako – een cadeautje uit Tripoli. “We zouden jullie hebben weggejaagd.” Naar schatting honderden imams, leraren en weduwen zitten zonder inkomen.

In september 2010 vierde Mali 50 jaar onafhankelijkheid. Alsof hij het land persoonlijk van de Fransen had bevrijd, betaalde Muammar Kadafi het volksfeest. Met veel fanfare opende hij de goudgele Cité. De zetel van de macht kreeg kantelen op het dak en een boulevard omzoomd door palmen. In ruil voor de 80 miljoen euro die Kadafi aan het regeringscentrum spendeerde, kwam zijn naam in goud op de gevel.

Dat plakkaat is onlangs van de muur gehaald. De president van Mali, Amadou Toumani Touré, zegt sindsdien dat de 80 miljoen euro een lening was. Ook hangt de foto van Kadafi niet meer in elke marktkraam, taxi, winkel en bar. In de centrale hal van het Islamitisch Cultureel Centrum van Bamako is naast de levensgrote portretten van de Sheikh van de Verenigde Arabische Emiraten en de president van Mali een lege plek. De lijst staat door stof en vuil op de muur getekend.

Als gevolg van Kadafi’s ondergang ligt op 70 kilometer van Ségou een dood kanaal. Veertig kilometer lang en 100 meter breed is dit het grootste irrigatiekanaal van West-Afrika. Minder dan een jaar geleden stroomde het vol. Richting zijn stompe eind kleurt het water lichtgevend groen.

Op de trappen naar het water wassen naakte meisjes hun omslagdoeken. Verder wordt dit Malibya-kanaal nergens voor gebruikt. Het is gegraven om 100 duizend hectare rijstvelden te bewateren. De vertakkingen van het kanaal ontbreken en waar rijst moet groeien staan stekelige struiken in rode aarde. Sinds maart dit jaar liggen alle investeringen van Malibya stil – de hotels in Bamako inbegrepen. Malibya was een van de investeringsmaatschappij van de familie Kadafi.

Over Malibya’s rijstproject zijn niet alle Malinezen even lovend. Er zijn er die menen dat Kadafi hier rijst had willen verbouwen voor hongerige Malinezen – Mali is volgens de Wereldbank het 15e armste land ter wereld. De meesten zeggen dat het graan was bestemd voor de Libiërs. Die moeten meer monden voeden dan ze vruchtbare grond  hebben. Maar boos zijn de Malinezen vooral over de brute manier waarop een buitenlandse investeerder zich hun grond toeëigende. Deze Malibya investering wordt door boerenorganisaties, internationale ngo’s en onderzoeksinstituten gebruikt als toonbeeld van landjepik, landgrabbing.

Het gros van de Malinezen maakt zich hier niet zo druk over. Het Malibya-kanaal is vooralsnog een dure waterweg die het land zelf nooit kan aanleggen, zegt Giles Kone. Kone, die zich voorstelt als “veearts en kapitalist”, noemt de dood van Kadafi “een groot verlies voor Mali”. Twee jaar geleden zette de Libische leider hier een omvangrijk programma op voor de veehouderij; Mali is een land met veel (nomadische) veehouders en miljoenen koeien. Kadafi betaalde 9 miljoen vaccins. De veeartsen kregen terreinwagens, motoren en laarzen.

Op de middelbare landbouwscholen van Giles Kone, worden verhitte gesprekken gevoerd over de dood van hun weldoener. “Professoren zeggen: “Wat denkt het Westen wel niet?” En: “Wie gaat nu betalen voor de moskee, de koranscholen en voor nieuwe vaccins?””

Op een andere school, de École Franco-Arabe ‘Salaam’ in Ségou, vertelt meneer Diawenta hoe hij al maanden wordt aangeklampt door docenten die sinds maart wachten op hun loon. Diawenta, leraar Arabisch op deze door Kadafi gestichte school, reist eens per maand naar Bamako. Dan haalt hij bij de Libiërs salaris voor 76 docenten in zijn district. De laatste 7 maanden ging hij voor niks. “Midden in de nacht bellen ze om te vragen waar hun geld blijft.”

De kans is groot dat de Libische overgangsregering aanspraak maakt op Kadafi’s investeringen. Vorige week kwam de Libische minister van Buitenlandse Zaken naar Mali om te praten over al het Libisch kapitaal in hotels, kantoren, kanalen, akkers en wegen. Of de ‘goede werken’, de giften, schenkingen, schuldkwijtscheldingen en uitkeringen ook doorgaan, is minder waarschijnlijk.

Tussen Mali en Kadafi bestond immers een speciale band, vertellen alle Malinezen. Zijn liefde voor Mali dateert uit de voege jaren zeventig. Toen was Libië armer dan Mali. De kersverse kolonel-leider vroeg in 1971 omringende landen om steun. Nergens werd zo ruimhartig gegeven als in Mali. Alle kinderen namen een muntje van 25 Franc mee naar school, voor Libië. Het geld ging met grote trucks vol etenswaar door de woestijn naar Libië. Giles Kone: “Kadafi is die vrijgevigheid nooit vergeten.”

Jaren later, toen hij soldaten en gastarbeiders nodig had, kwam de kolonel weer naar Noord-Mali. Kadafi voelde zich als zoon van een Bedoeïenenfamilie nauw verwant aan de Toeareg in de Sahara. Hij heeft altijd de woestijnnomaden in Algerije, Burkina Fasio, Niger en Mali gesteund. Hij financierde de opstand door Toeareg-rebellen tegen de regeringen in Niger en Mali. In beide landen leidde dat tot burgeroorlogen.

Tienduizenden Malinese Toearegs – precieze cijfers zijn er niet – werkten vele jaren in Libië, als gastarbeider of huursoldaat. Die naar schatting 45 duizend jonge mannen zijn het afgelopen half jaar teruggekeerd, de soldaten met volledige bewapening. Allemaal werkloos.

De terugkeer van de jonge mannen verstoort de fragiele machtsbalans tussen rivaliserende Toeareg-clans, vertelt een Westerse veiligheidsadvieur in Bamako. Bovendien dagen de gewapende jongeren de macht van de traditionele leiders uit, wat tot instabiliteit leidt.

De illegale economie van de Sahara bloeit als nooit tevoren. Misdaad neemt in ernst toe, de winst stijgt navenant. Smokkel van cocaïne, mensen en wapens is de belangrijkste inkomstenbron in een zandbak zonder werk. Voor al die waar is dit de meest gebruikte route van Afrika naar Europa. In de oneindigheid van de Noord-Malinese Sahara houdt bovendien al-Qaeda in de Islamitische Maghreb (AQIM) zich schuil. Het Malinese leger is te zwak om iets tegen de zwaarbewapende en goedgetrainde schurken te doen. Eind november werden in Noord-Mali 6 Europeanen ontvoerd, onder wie een 51-jarige NS-machinist.

Als gevolg verliest Mali nu zijn derde exportproduct. Alleen goud en katoen brengen meer harde valuta binnen dan toerisme. Nadat in januari twee Fransen werden ontvoerd, zei Nicholas Sarkozy al dat geen Fransman meer naar Mali mocht. Nu in de karavaanstad Timboektoe Europeanen zijn ontvoerd, komen er geen toeristen meer. Ook Djenné, met zijn roodlemen moskee, heet gevaarlijk gebied.

De Westerse mogendheden mogen dan Libië hebben helpen bevrijden, Mali en omringende landen zitten met collateral damage, met onbedoelde schade. Kadafi’s charitas verviel en daarmee talloze inkomens. De Sahara herbergt duizenden gefrustreerde mannen met wapens. De veiligheidsadviseur: “Die laten zich niet met een Westers ontwikkelingsproject omscholen tot loodgieter.”

Het winkeldomein waar ik het meest kom is het Buikslotermeerplein in Amsterdam-Noord. Dat heeft niet echt de internationale allure van een PC Hooft. Het publiek verdient beneden modaal. Er is veel kleur, blank ziet vaak grauw. Een groot deel van de klanten op het Buikslotermeerplein is laagopgeleid. Zij spreken volgens mij matig Engels. En toch toont het Buikslotermeerplein verachting voor de Nederlandse taal.

Dat is opmerkelijjk. Amsterdam-Noord heeft relatief de meeste Amsterdamse PVV-stemmers. Scoort Wilders in de hoofdstad laag (12%), in Noord is de steun voor de PVV vergelijkbaar met die in Volendam, Purmerend en Almere, zo’n 20 procent. Deze zijn de voorhoede van een groeiende groep Nederlanders die zeggen zich in Nederland steeds minder thuis te voelen. Die vinden dat Nederland voor de Nederlanders is. Ze hebben het gevoel dat hun identiteit onder druk staat. Midden december 2011 haalde de PVV in de peilingen 27 zetels (18%), drie meer dan bij de Tweede Kamer-verkiezingen in 2010.

Terwijl rijke, hoogopgeleide consumenten steeds meer kopen op internet, gaan laagopgeleiden naar een winkelcentrum als het Buikslotermeerplein. Op de bankjes voor de C1000 wordt gebabbeld, gerookt, gelachen. Een accordeon speelt en het ruikt naar gebakken vis.

In de omringende winkels staan steeds meer teksten in een taal die de klanten eigenlijk niet spreken – geen Arabisch maar Engels. Het eerste zou ze verontrusten. Het tweede? Waarom zouden lezers van regionale kranten en de Telegraaf, kijkers van Ik Hou van Holland, The Voice of Holland, Boer Zoekt Vrouw en Flikken Maastricht zich bewegen in een omgeving met steeds meer Engels?

Politiek en economie werden Europees, identiteit bleef afgeleid van Nederland, vaak van provincie, stad of streek. Hilversumse radiozenders draaien naar de smaak van het grote publiek zo weinig Nederlandstalige muziek, dat ze massaal luisteren naar etherpiraten, online-radiopiraten en commerciële stations als 100% NL. Daar klinkt het Nederlandse Lied.

Omdat Geert Wilders dat verlangen naar nabijheid goed aanvoelt, scoorde hij in de Provinciale Staten-verkiezingen van 2011 met folkloristisch sentiment. “Geen halal maar zoervleisj”, beloofde de PVV in Limburg. In Zeeland waren de “karaktertrekken” van de Zeeuwen uitgangspunt voor een “gezonde samenleving”: sterk, koppig en zuinig. Sober zijn ook de Friezen: “zuinig op wat ze hebben…niet onnodig geld over de balk smijten…” In Limburg werd de PVV de grootste.

Niet lang daarvoor was de verwarring over de Nederlandse identiteit zo groot, dat er een Nationale Canoncommissie en een Nationaal Museum moesten komen. Prinses Máxima bleek de lange teen van haar nieuwe vaderland niet te kennen en zei dat dé Nederlander niet bestaat.

Natuurlijk had Máxima het volste gelijk. Ze realiseerde zich alleen niet dat het ontbreken van een eenduidige Nederlandse identiteit geen pluspunt maar een open zenuw is. Wie wij Nederlanders zijn weten we niet goed meer.

Wie we waren, is veranderd als gevolg van maatschappelijke ontwikkelingen als globalisering, Europeanisering, individualisering en multiculturalisering. En hoe luider de pleidooien voor een ‘kosmopolitische’ identiteit, hoe amechtiger het zoeken naar herkenning dichtbij. In Zuid-Limburg praten politici en beleidsmakers over het belang van de Euregio. In Kerkrade en Heerlen wordt steeds meer geluisterd naar de dialectliederen van Jack Vinders.

Je taal is je thuis. Je moedertaal vertelt het verhaal over wie je bent en waar je vandaan komt. Dat doet het Limburgs, evengoed als het Fries, het Drents, het Gronings, het Zeeuws én het Nederlands. Veel Zuid-Limburgers waren ‘koelpieten’ (mijnwerkers) die in de jaren vijftig en zestig onmisbaar waren voor de wederopbouw van Nederland. Wij Nederlanders waren vriendelijk, ontspannen, niet al te formeel en (gordijnen) open. Maar de taal waarin wij Nederlander zijn, wordt onbedoeld maar gestaag gemarginaliseerd.

Op Radio 1 verzekerde premier Rutte ons dat de benoeming van Donner tot vicevoorzitter van de Raad van State geen doorgestoken kaart was, en zei: “Opstelten kan echt wel zijn eigen mind opmaken.”

Nederland als nationale staat werd pas mogelijk na de ontdekking van de boekdrukkunst. Johann Gutenberg drukte in 1456 het eerste boek en deed met de drukpers de belangrijkste vinding van het laatste millennium.

Boeken verspreidden in één taal ideeën onder een groot publiek over een grote afstand. Steeds meer mensen gingen lezen, zelfstandig nadenken en meer abstracte ordeningen uitdenken. Maarten Luther scoorde de eerste bestsellers ter wereld. Na zijn ’95 Stellingen’ volgde de vertaling van de bijbel. The Economist vergeleek Luther met de Facebook-voorhoede van de Arabische Lente; ook hij begon zijn revolutie, de Reformatie, door via sociale netwerken zijn ideeën in print te verspreiden.

De politieke betekenis van de drukpers is moeilijk te overschatten: boeken maakten de verbeelding van een gedeeld idee mogelijk, van een gevoel, een gezamenlijke geschiedenis, oftewel: van de natiestaat. Die natie behoeft één taal en één verhaal. Aan naties jonger dan de Nederlandse is dat nog goed te zien. Indonesië, de grootste eilandstaat ter wereld, werd pas een land nadat het Bahasa Indonesia in 1945 officieel werd uitgeroepen tot nationale taal. Alle scholen op 17.508 eilanden kregen Bahasa als voertaal. Sindsdien spreekt iedere Indonesiër dezelfde taal. Taalpolitiek schiep de natie.

Wij maken een tegengestelde ontwikkeling door. Na het eerste Nederlandse woordenboek in 1546, werd in de Zeventien Provinciën, later Republiek der Verenigde Nederlanden steeds meer Nederlands gesproken. De laatste 20 jaar verliest de eenheidstaal terrein. Overheidsfolders zijn er in het Nederlands, Arabisch, Turks en Marokkaans. Alles wat te koop, hip of jong is, wordt uitgedrukt in het Engels.

Radio 3 FM is ‘Serious Radio’ en zamelt geld in met een ‘Serious Request’. (Hoe veel luisteraars van 3FM weten wat een ‘request‘ is?) De politie in Den Haag kondigt verscherpt toezicht aan met het bordje: “Let op: bike surveillance”. Onduidelijk is of ik word gewaarschuwd voor agenten op de fiets, of mijn fiets voor een apk-keuring.

Leenwoorden zijn van alle tijden, nu wordt het Nederlands uitgehold. Deze verloochening van het Nederlands is moeilijk te rijmen. Hoe is het mogelijk dat mensen die zeggen dat Nederland te weinig Nederlands is, zich graag bewegen in een omgeving waarin het Engels hun taal verdrijft? Hoe kan het dat je mensen die behoefte hebben aan een sterke Nederlandse identiteit, producten verkoopt in de taal van de globalisering?

Dat de verweesde Nederlanders het huis laten verkommeren waarin die identiteit moet wonen, hangt samen met een nevenproduct van de globalisering: commercialisering.

De Amerikaanse hoogleraar Benjamin Barber (Consumed en Jihad vs McWorld) zegt het al jaren: met de globalisering is de leefwereld vercommercialiseerd. We zijn hyperconsumenten die hun leven betekenis geven door hoe we wonen, de auto die we rijden, het merk dat we dragen. Onze identiteit komt uit de winkel.

Met die vercommercialisering gebeuren twee dingen. De burger in ons legt het af tegen de consument (de eerste wil schone lucht en kipfilet zonder antibiotica, de tweede wil 130 rijden en goedkoop vlees). En de commercie spreekt de taal van de reclamejongens. Die taal vertelt je dat je bent wat je koopt en zegt dat in het Engels (Discover yourself as everyone else is already taken).

Naarmate identiteit meer afhangt van wat je koopt, en minder van wat je weet wat je kunt en wie je kent (‘hebben’ versus ‘zijn’) wordt dat commerciële domein bepalender. Dat zou ertoe kunnen leiden dat in de omgeving waar identiteit wordt aangeschaft, de crisis van de verweesde Nederlander zich verdiept. Want een volk dat zich ontdoet van zijn taal, geeft zijn bestaansrecht op. Is dat niet wat ze op rechts noemen: ‘Weg met ons’.

Voor de Vlamingen was taal altijd van levensbelang. Zonder het Nederlands zou Vlaanderen een verlengstuk van Wallonië zijn. Idioom was er politiek en die strijd vormde de taal en haar gebruikers. Dat een punaise ‘duimspijker’ heet en een helicopter ‘wentelwiek’ is van politieke betekenis. En zoals Franse woorden in vertaling onschadelijk werden gemaakt, zo dringt ook het Engels minder door het Vlaamse schild heen. De Nederlandse consument geeft zich minder rekenschap van zijn taal.

Die veronachtzaming van het Nederlands gaat samen met een andere ontwikkeling. Nieuwe media veranderen ons beeld op onze samenleving. De schotelantenne aan het ene balkon haalt andere zenders binnen dan Digitenne in de woning ernaast. Het NOS-Journaal heeft geen monopolie meer op het nieuws. Al naar gelang ons wereldbeeld bedienen we ons van nu.nl, nrc.nl, nyt.com, maghrebmagazine.nl of aljazeera.com. Zo zien we de wereld als door een caleidoscoop; een kijker met talloze lenzen. We bekijken dezelfde werkelijkheid maar zien haar telkens net even anders. Het wereldbeeld wordt versplinterd, de natie gehinderd.

Daartoe aangemoedigd door populistische politici, zoeken de onzekeren de oorzaak van hun onbehagen buiten zichzelf. Ze wijzen met een vinger naar wat van buiten komt; migranten, Europa, de wereld. Maar er is geen veilig heenkomen in nostalgie en een gebalsemd beeld van zichzelf. En ook met ‘hebben’ is de leegte van het ‘zijn’ niet te vullen. Waar de verweesde Nederlander meer aan heeft, is een eigentijds zelfbewustzijn. Dat begint met een taal, een verhaal en met thuisvoelen.

Dat laatste krijg je niet in de winkel, het wordt niet geleverd door de staat en bij Linda de Mol haal je het evenmin. Thuisvoelen is een werkwoord. Dat gevoel ontstaat door interactie met anderen, het ontstaat in gemeenschappen. Sociaal kapitaal, op zichzelf al een onbedoeld neveneffect van verenigingsleven of samenwerking, heeft prachtige wilde loten aan zijn stam: vertrouwen, economisch succes en sociale identiteit. Wie zich identificeert met zijn straat, dorp of stad omdat hij daar wordt gekend, zal minder mopperen over een teloorgang van Nederland.

Dat betekent niet dat de natie Nederland op de schroothoop kan. Ze is de entiteit waarbinnen heel verschillende groepen samenwerken om welvaart te produceren. Gejeremieer over Europa en de islam die Nederlanders hun Nederland zouden afpakken, helpt niks. Een zelfbewust, pragmatisch Nederlanderschap wel.

Zouden we aan taalpolitiek durven doen, dan zou die bevorderen dat het Nederlands met nadruk en liefde worden gebruikt; door winkeliers die ‘Uitverkoop’ houden en door een premier die zegt dat een minister ‘zijn eigen afweging kan maken’. Waar de verweesde Nederlander behoefte aan heeft, is daadwerkelijke aanhankelijkheid jegens onszelf, dat is: aan politiek die in vercommercialisering de plaag herkent die ook De Stem van Nederland het zwijgen heeft opgelegd.

**

Dorpshoofd Drisa Coulibaly staat op uit de kring. Hij wordt nagekeken door mannen met witte vlasbaardjes, tulband of moslimhoedje boven een getergde blik. Coulibaly loopt naar zijn hut en komt terug met de krant van 24 augustus 2010. Op de voorpagina prijkt levensgroot zijn eigen hoofd, met gezwollen slaap die rood ziet van het bloed. In 2010 hoorden de ruim drieduizend bewoners van Sanamadougou, een dorp in Zuid-Centraal Mali, dat een groot deel van het land dat hun vaders en grootvaders bewerkten, was verpacht aan Modibo Kéita. Deze machtige, massieve man is een kapitalistische magnaat die in Mali de graanhandel in handen heeft. Hij is vandaag naar het dorp gekomen om zijn akkers te inspecteren. Toen in 2008 Indiase rijst onbetaalbaar was geworden, besloot hij zelf rijst, tarwe, aardappelen en maïs te gaan verbouwen. Hier in het Office du Niger, het gebied rondom de rivier de Niger waar het gros van alle Malinese rijst wordt verbouwd, is de staat eigenaar van alle land. Die gaf Kéita een licentie om 20.000 hectare te verbouwen.

Bulldozers

Maar de boeren van Sanamadougou weigerden hun velden af te staan. Bijgestaan door professionele boerenorganisaties claimen ze het eigendom van hun land. Magnaat Kéita bood ze compensatie aan: een hectare geïrrigeerd rijstveld in ruil voor tien hectare ‘droge’ gierstakkers.

Temidden van de hofhouding die hem op zijn land omringt, trekt Kéita een man naar voren. “Deze man uit Sanamadougou is onze dorpswerker”, buldert de baas. De oude Malinees krimpt in elkaar, een man die zichzelf een Judas weet. Kéita: “Hij spreekt Bambara. Weet je wat die taal betekent? Dat betekent Je Refuse. ik weiger. Als ik hem een auto aanbiedt, weigert-ie. Al geef ik hem een miljoen, dan nog zegt-ie nee!”

De Sanamadougou bedankten voor het rijstveld.

Daarop trok Kéita met bulldozers en 250 gendarmes de velden op. Drisa Coulibaly wierp zich voor de machines. Net als andere boeren werd hij geslagen en naar de gevangenis gebracht wegens ‘verzet tegen de wettige autoriteit’. Zijn bebloede hoofd kwam in de krant, maar het mocht niet baten. Uit Zweden, Frankrijk, Nederland en Duitsland kwamen walsen, tractors, combines, pootaardappelen, zaden én een grote irrigatie-installatie. Een jaar later, eind oktober 2011, haalde Kéita de eerste tarwe van het land.

Peperduur

De Sanamadougou zijn slachtoffers van wat ontwikkelingsorganisaties en onderzoeksintituten landgrab noemen, ‘landjepik’. Oxfam International sloeg eind september alarm in het rapport Land and Power. Eerder deed het gezaghebbend Oakland Institute dat. The Guardian schreef een reeks artikelen vanuit Ethiopië en Mali, landen in het oog van deze storm. De boodschap is: Afrikaanse boeren worden van hun land gejaagd door grote investeerders die groot geld willen verdienen aan landbouw.

De jacht op land kwam in de vijfde versnelling na de voedselcrisis van 2008. De financiële crisis ontmoedigde het investeren in waardepapieren als aandelen, obligaties en derivaten van hypotheken. De verveelvoudiging van voedselprijzen maakte van landbouwgrond kostbare waar. Bovendien kwamen Saudi-Arabië, Libië, India en China erachter dat ze zelf onvoldoende eten kunnen verbouwen om hun bevolking te voeden. Omdat geïmporteerd voedsel peperduur werd, stroopten ze de wereld af op zoek naar landbouwgrond.

En zo begon de mondiale landkoorts. Op de beurzen in New York, Londen en Amsterdam werd gespeculeerd in Afrikaanse en Zuid-Amerikaanse grond. Banken, waaronder de Rabobank, begonnen nieuwe landbouwfondsen. De regeringen van onder meer Ethiopië, Mali, Uganda, Madagaskar, Malawi, Zuid-Sudan, Senegal en Mozambique gaven investeerders grote lappen vruchtbaar land. Volgens Oxfam kwam sinds 2001 zo’n 230 miljoen hectare land in ontwikkelingslanden in handen van grote investeerders. Dat is een gebied zo groot als West Europa.

Groene revolutie

Afrikaanse regeringen zien de investeerders graag komen. Zo graag dat ze in Mali de grond gratis krijgen en de pachtprijs in Ethiopië slechts 1 dollar per hectare per jaar bedraagt. De investeerders krijgen belastingvrijstellingen en een vrijgeleide voor de uitvoer van oogst en kapitaal. “Alle hobbels die er eerst waren voor buitenlandse investeringen, verdwijnen nu als sneeuw voor de zon”, zegt Thea Hilhorst van het Koninklijk Instituut voor de Tropen (KIT).

Alle Afrikaanse regeringen gebruiken hetzelfde argument: onze kleine boeren produceren onvoldoende om de voedselzekerheid te vergroten.

“Kleine boeren verbouwen het eten voor hun eigen familie”, zegt Seydou Idrissa Traoré, voormalig directeur van het Office du Niger, de overheidsinstantie die verantwoordelijk is voor het landbouwbeleid in het gebied rondom de Niger dat met behulp van irrigatie het rijstveld van Mali is. “Om onze hele bevolking te voeden, is er geen andere weg dan grootschalige landbouw.” Industriële landbouw met gemodificeerde zaden en kunstmest is volgens ontwikkelingseconoom Paul Collier de enige manier om de toekomstige 9 miljard aardbewoners (in 2050) te voeden. Collier: “Anders betalen hongerige kinderen in Afrika de prijs”. De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Hillary Clinton zegt het de invloedrijke wetenschapper na: “Afrika heeft een Groene Revolutie nodig.”

Hoge rendementen

Tegenover Collier, Clinton en de Afrikaanse leiders staan de boerenorganisaties en hun westerse ontwikkelingspartners. Die tegenstelling tussen grootschalige landbouw en de kleine boeren tekent een halve eeuw Afrikaanse landbouwgeschiedenis. In veel landen vormen kleine boeren het leeuwendeel van de bevolking. In Mali is dat 80 procent. Vijftig jaar geleden produceerde Afrika nog een overschot aan voedsel. Dat bleek het restant van een koloniaal landbouwsysteem. Zo hadden de Fransen in het Office du Niger een grote dam met 100.000 hectare geïrrigeerde grond aangelegd om rijst en katoen te verbouwen.

Maar de infrastructuur en machinerie voor grootschalige landbouw werden niet goed onderhouden. Irrigatiekanalen slibden dicht. Afrika mislukte waar Azië slaagde. Dankzij nieuwe technologie, aangepaste gewassen, insecticiden en kunstmest steeg in Azië voor kleine boeren de opbrengst van de grond spectaculair. Men sprak van een Groene Revolutie.

In de jaren tachtig van de vorige eeuw veranderde het speelveld. Wereldbank en IMF dwongen Afrikaanse landen drastisch te snijden in overheidsuitgaven. Zo’n vijfentwintig jaar lang werd nauwelijks geïnvesteerd in landbouw. De kleine boeren waren en bleven het niet al te krachtig kloppend hart van de economie.

In Mali werd met onder meer Nederlands ontwikkelingsgeld het irrigatiesysteem opgeknapt. Daardoor konden nieuwe rijstrassen en kunstmest worden gebruikt. De productie in het Office du Niger steeg van minder dan 1000 naar soms 6000 kg per hectare, gerealiseerd door ondernemende kleine boeren. Sinds vijf jaar wordt in het Office du Niger opnieuw geprobeerd wat in de jaren tachtig mislukte: grootschalige, moderne voedselproductie. Alleen is nu niet armoedebestrijding het motief, maar financieel rendement. Precies dat geeft deze landbouwhausse kans van slagen, zegt de Wageningse professor Rudy Rabbinge. Hij schrijft eerdere mislukkingen toe aan verkeerd opgezette projecten. “Het ging altijd om charitas en niet om economische ontwikkeling. Duurzame ontwikkeling is alleen mogelijk als ondernemerschap het uitgangspunt is.”

Volgens Thea Hilhorst is het moeilijk om rijstplantages in het Office du Niger rendabel te maken. “Management van arbeid is altijd lastig. Daar komt bij dat bodembewerking heel nauw luistert. Het is in Mali nooit gelukt om hoge rendementen te halen.”

Jaarsalaris

De vraag of grootschalige landbouw eigenlijk wel kan in Afrika, is niet de vraag die ontwikkelingsorganisaties zich stellen. Hun vraag is of het wel mag. Hier kunnen we kort en bondig over zijn. De aard van Afrika’s politiek-economische systeem is dusdanig dat elke deal tussen overheid en investeerder wel aan een van kenmerken van landjepik voldoet (zie kader). De onteigening van de Sanamadougou voldoet aan allemaal.  Tegelijkertijd is het de vraag of er economische moderniseringsprojecten in Europa zijn geweest, die al het oude spaarden. Toen in 1865 het Noordzeekanaal werd gegraven, zijn er waarschijnlijk boeren tegen hun zin onteigend. Zoals ook gebeurde met de meest spraakmakende buitenlandse investering in Mali: Malibya. Deze investeringsmaatschappij van de Libische leider Muammar Khaddafi groef het afgelopen jaar West-Afrika’s grootste irrigatiekanaal. Het was net vol toen Khaddafi werd vermoord. Het bassin is 40 kilometer lang en 100 meter breed, om water te brengen naar de 100.000 hectare in het Office du Niger waar Malibya rijst zou gaan verbouwen. Maar de vertakkingen naar de velden ontbreken. De laatste kilometers is het water fluorescerend groen van de algen.

De woning van leraar Tienty Tangara in het dorp Kolongo stond waar nu de oever van het kanaal ligt. De achterkant van zijn huis bleef overeind. Samen met de andere vijftig gezinnen die moesten verkassen heeft hij zich tegen de sloop verzet. Hij werd in de bak gegooid. Na dralen betaalde Malibya de vereiste compensatie. Tangara kreeg voor huis en tuin 1,6 miljoen CFA (2400 euro). Dat is bijna vier keer zijn jaarsalaris.

Gebroken korrels

Belangrijker dan zo’n financiële compensatie is wat deze investeringen op lange termijn betekenen voor de voedselzekerheid van de Malinezen. Produceren Malibya en andere grote investeerders, zoals het Chinese Sukala, voor de de Malinese markt of voor hun eigen land? Seydou Idrissa Traoré, voormalig hoogste baas van het Office du Niger, die Malibya en Sukala hun vergunningen gaf, bekijkt het pragmatisch. Het Office du Niger telt 2 miljoen hectare land. Na 1932 is er geen infrastructuur voor irrigatie bij gekomen. Als gevolg is er maar 100.000 hectare geschikt voor rijst, suikerriet of ander graan. Traoré: “De Libiërs investeren miljarden in een kanaal met vertakkingen. Op een zekere dag zullen ze vertrekken. Nemen ze dan grond en kanaal in hun broekzak mee?”

Hij bevestigt dat in de (geheime) contracten niks staat over waar de oogst naartoe gaat. “Je denkt toch niet dat ik een investeerder zo gek krijg om hier groot te investeren, als ik hem vertel waar hij zijn producten moet verkopen?” In de praktijk, zegt Traoré, is 60 procent van de rijst mooi en lang en geschikt voor Uncle Ben’s. De resterende 40 procent zijn gebroken korrels. “Op de wereldmarkt onverkoopbaar, voor Mali uitstekend geschikt.”

Rijstvelden

Nog bepalender voor Mali’s voedselzekerheid is niet wat er met de grond gebeurt, maar met het water. Afgelopen regenseizoen was nagenoeg droog. De familieboeren die zonder irrigatie werken, halen een magere oogst binnen. Zonder irrigatie groeit in het Office du Niger bitter weinig, ondanks de imposante rivier die Mali leven schenkt. De Niger oogt soms als een meer zo breed. Uit onderzoek blijkt dat deze rivier net genoeg water heeft voor alles wat er tussen Guinee, Mali, Niger, Benin en Nigeria mee wordt gedaan. Investeerder Modibo Kéita tapt onbelemmerd uit een irrigatiekanaal. Het water voor zijn akkers met rijst, of het suikkeriet van de Chinezen kan de oogst van de kleine rijstboeren verderop bedreigen. Mocht de overgangsregering in Libië besluiten de 100.000 hectare rijstvelden aan te leggen, dan zal dat noordelijker in Mali, in de binnendelta van de Niger, voor problemen zorgen. Over de gevolgen voor de landen stroomafwaarts spreken alleen de actievoerders en de boeren.

Vermorzeld

De Malinese boeren organiseerden midden november hun tweede internationale conferentie over landroof. Met de eerste editie een jaar eerder boekten ze ‘een overwinning op het kapitaal’, aldus een boerenvertegenwoordiger. Door de internationale aandacht voor de onteigening van boeren, trokken sommige investeerders zich terug.

Maar in de hoofdstad Bamako is de boerenleider ziedend. Ibrahim Coulibaly: “Ja, we zijn goed georganiseerd. We hebben als boeren veel invloed gehad op de nieuwe landwet. Die bepaalt dat de Malinese economie in de eerste plaats draait om familielandbouw. Maar in de praktijk is onze regering corrupt en houdt die zich niet aan de wet. Het land wordt onder onze kont vandaan verkocht. Wat kunnen wij beginnen tegen de miljarden waar de grote investeerders mee aan komen zetten? We worden compleet vermorzeld.”

De voormalige baas van het Office du Niger, Seydou Idrissa Traoré, lacht om de beschuldiging van Ibrahim Coulibaly. “Gefrustreerd zijn, daar wordt hij voor betaald.”

Contracten

Maar een onafhankelijke Malinese econome bevestigt het beeld dat Coulibaly schetst: in de praktijk doet de wet er niet toe. Bijna alle grote investeerders werken zonder dat de wettelijk vereiste studie naar milieueffecten is gedaan en zonder officieel pachtcontract. Volgens haar is er een ‘institutionele wanorde’ die de belangen van de elite dient. Omdat alle deals geheim zijn, weet niemand wie wat waaraan verdient. Machthebbers en investeerders vinden elkaar in de chaos die zo vaak in Afrika een politiek instrument is.

Graanhandelaar Modibo Kéita roept hard dat de grond in Sanamadougou hem wettelijk is toegewezen. En dat is waar ook. Wat de boeren landroof noemen, is juridisch gezien geen landroof. De Afrikaanse regeringen sluiten contracten die de belangen van hun boeren schaden. Maar helemaal op zijn gemak is Kéita toch niet. Bij de ingang van het terrein staat een politie-cordon van vijf agenten. Kéita’s hofhouding van managers, agronomen, accountant en slippendragers telt twee brede mannen met donkere brillen. Ingedekt door bodyguards loopt hij daar, als een keizer, over het land van de Sanamadougou.

**

De term landgrab is van toepassing bij een landaankoop waarbij:

1) mensenrechten worden geschonden en/of

2) landgebruikers onvoldoende worden geïnformeerd en/of

3) de sociale, economische en ecologiche gevolgen worden verwaarloosd en/of

4) er geen transparantie is over het contract en/of

5) democratische planning en participatie worden ‘geschuwd’.

(Bron: Oxfam, Land and Power, The growing scandal surrounding the new wave of investment in land, september 2011)

**

Verschenen in OneWorld dec 2011

‘De neger is kloek gebouwd; de romp is breed en goed geproportioneerd, de ledematen zijn goed ontwikkeld. Over ’t algemeen heeft de neger in zijn prille jeugd een zeer open verstand. Hij leert vlug maar dit vermogen verzwakt vlug tengevolge van sexuele overdaad en misbruik van gegiste dranken.”

Zo staat in de in 1952 uitgegeven Reisgids voor Kongo en Ruanda Urundi. Die gids heeft met ‘de neger’ geen moeite: „De neger is opgewekt van zin, houdt van muziek en dans … maar hij wordt dra twistziek, kwaad en wreed, wanneer hij dronken is. Tengevolge van zijn gemakzucht wordt de zwarte van luiaardij verdacht. Doch wanneer hij goed is getraind en aan passend werk wordt gezet, is zijn arbeid renderend.”

Zwarte Piet lijkt onmiskenbaar op ‘de Neger’ uit de koloniale reisgids. Hij is behendig en sterk (een acrobaat op de daken), hij is vrolijk en danst graag. Hij is vriendelijk, gedienstig en ook een beetje dom.

Het is vanwege dat beeld, dat veel Afro-Nederlanders niet van het sinterklaasfeest houden. De knechtjes van de sint geven een geridiculiseerd beeld van ‘mensen met een bruine huid’, schreef Liesbeth Tjon A Meeuw in Trouw. Als kind werd ze uitgescholden voor Zwarte Piet.

Dat gebeurt vandaag de dag ook, niet alleen door kinderen. Op Prinsjesdag liep een tv-verslaggever in Den Haag naar een groepje mensen in traditionele dracht: een grote zwarte man gewikkeld in rode doeken, een West-Afrikaan in een bubu, een klein vrouwtje in een glinsterende sari, wat de verslaggever noemde: „een bus met zielige negertjes”. (Ze waren daar bij wijze van protest neergezet door VoiceOver 2015, dat in het debat over hulp een ‘zuidelijk’ geluid wil laten horen.)

De journalist hield zijn microfoon onder de neus van een zwarte man: „Bent u op 5 december vrij?”

De Afrikaanse man keek de verslaggever onbegrijpend aan.

Rutger Castricum legde uit: „I ’m looking for a black piet.”

„Hoe bedoelt u?”, vroeg de man.

„Nou, ik heb op 5 december een zwarte piet nodig..”

„Aach… het spijt me meneer…ik ben bang dat dat niet gaat lukken.”

„Volgeboekt zeker!”

Castricum wendde zich tot de man in rode doeken, een Masai, en vroeg: „Could you please polish my shoes?”

De Neger is terug. Zwarte Nederlanders durven Zwarte Piet ter discussie te stellen – daarbij geholpen door Dordtse politieagenten die hardhandig brave antiracismedemonstranten tegen de grond werken. En alsof de Reisgids voor Belgisch Kongo zijn etnografisch kompas is, zeikt Rutger Castricum ‘zielige negertjes’ af.

Maar niet alleen PowNews komt met de Neger. Volkskrant-columnist Sylvia Witteman twitterde: „Is er een neger in de zaal? Wat vindt u van het woord ‘neger’?” In het snikhete Pisa zag Witteman ‘negers’ die niet zweetten, zelfs niet onder hun ijscomutsje. In België begint een Congolese student een proces tegen de uitgever van Kuifje in Congo. De dag vóór Prinsjesdag  presenteerden De Jakhalzen in De Wereld Draait Door  (DWDD) het ‘Neger Uur Journaal’: „Welkom dames, heren en negers. Gaat u lekker zitten, negers kunnen blijven staan…”

Even later mocht de neger de Jakhalzen een drankje serveren.

Aanleiding voor deze persiflage was een Volkskrant-column van Annemarie Oster. Daarin beklaagde zij zich over het gebrek aan mannelijke aandacht. „Inmiddels zijn er vele jaren verstreken en zien zelfs negers mij niet meer staan.” De Jakhalzen bespraken het leed van Annemarie Oster („een lekker wijf opgesloten in een oud lijf”) met Humberto Tan en John Leerdam, ze praatten over Zwarte Piet en de slaventekening op de Gouden Koets. Ze sloten af met „het weer: morgen weer regen. Dat lijkt vervelend, maar bedenk dan dat ‘regen’ een anagram is van ‘neger’.”

Wat maakte het Neger Uur Journaal tot een persiflage en PowNews racistisch? Dat is niet alleen door het verschil in publiek. Makers en kijkers van DWDD behoren tot het deel van de bevolking dat hoeder was van de politieke correctheid waardoor de liefhebbers van PowNews zich jarenlang onderdrukt hebben gevoeld. Wanneer DWDD met de Neger spot, oogt dat als zelfbevrijding. Wanneer PowNews met de Neger spot, is het alsof de xenofoob zijn masker afwerpt.

Het is niet alleen de perceptie van de kijker die de ene uitzending best grappig maakt en de ander onkies. Het grote verschil is dat De Jakhalzen ‘Negerzaken’ bespreken met mensen die weten wie De Jakhalzen zijn. Mensen die de taal en de vragen begrijpen. De ironie druipt ervan af.

PowNews maakt misbruik van de argeloosheid van de ondervraagden. Op een savanne ziet de Masai de hyena op honderden meters afstand. Op het Plein in Den Haag is hij niet op zijn hoede.

Beleefd en behulpzaam staan de Afrikanen de journalist te woord. Castricum op zijn beurt zaait verwarring, oogst hoongelach. Die vernedering is geen ongelukje. Daar is doelbewust op aangestuurd. En dat is pijnlijk. De Afrikanen die zó graag aandacht willen dat ze daarvoor in klederdracht voor aap gaan staan, worden alleen door Rutger Castricum gehoord.

Maar laat Zwarte Piet en al die beeldexegese even voor wat ze zijn. Kijk alleen naar het woord ‘neger’. Mag je het in 2011 over negers hebben? Volkskrant-poprecensent Pablo Cabenda vindt van wel – mits onder bepaalde voorwaarden. Je mag niet ‘neger’ zeggen als je daarmee „schaamteloos” verwijst naar „de klassiek lichamelijke kwaliteiten van de zwarte man (lekker dansen, dito neuken)”. Ook mag je het woord ‘neger’ niet gebruiken zonder je rekenschap te geven van de beladenheid van het woord.

Over die verwijzing naar dansen en neuken zou ik me niet zo druk maken – gun elk volk of dorp, elke kleur en stam zijn merites en zijn mythes. De al dan niet bewuste (negatieve) connotatie van het woord neger, daarentegen, is van groot belang.

‘De neger’ is drager van een historisch trauma, de slavernij. Zwarte Piet, hoe graag ook ik hem als schoorsteenveger zie, stamt van die misdaad af. Dat Nederland geestdriftig heeft bijgedragen aan de Afrikaanse slavenhandel, werd duidelijk in De Slavernij, de onlangs door de NTR uitgezonden tv-serie. Die geschiedenis is onvoltooid verleden tijd. Pas tien jaar geleden bood de Nederlandse regering de Surinamers een keer excuses aan. De daaropvolgende vraag om herstelbetalingen lijkt me onzin, maar een dieper besef van wat koloniale machten Afrika en Afrikanen hebben aangedaan, is broodnodig.

Het verwerken van dat verleden is belemmerd door het massieve taboe dat in de jaren tachtig eerst over het begrip ‘neger’ is gelegd, en vervolgens over alles met een andere kleur dan lelieblank – een begrip dat overigens net zo beladen is omdat ‘blank’ raciale superioriteit in zich draagt. De ‘negerzoenen’ uit mijn jeugd werden ‘Buys Zoenen”. De donkerbruine sigaren aan de Lisdodden heten nergens meer ‘negerpiemels’.

Politieke correctheid maakte na de jaren zestig een betekenisvol gesprek over omgaan met verschillen onmogelijk. De enige mogelijke discriminatie was de positieve. Ons schuldgevoel werd verpakt in permissiviteit.

Toen ik midden jaren negentig in het Amsterdamse debatcentrum De Balie werkte, ontbrandde daar strijd over de vraag of Frits Bolkestein er mocht komen spreken – die benoemde het taboe op integratieproblemen. De doorsnee Nederlandse neger schoot met die zelfcensuur weinig op. De Bijlmer, Amsterdamse buitenwijk met een hoge concentratie Surinamers, werd synoniem voor werkloosheid, drugsoverlast, criminaliteit en verloedering.

Inzake mores en moraal heeft Nederland een talent voor doorslaan. Zo gezagsgetrouw als de gemiddelde Nederlander vóór de Tweede Wereldoorlog was, zo groot was zijn afkeer van handhaving, discipline en gezag na de jaren zestig. Het bijbehorend taboe op het open en kritisch bevragen van nieuwkomers, het taboe op het woord ‘neger’, slaat nu weer om in zijn tegendeel. Ineens moet alles zo bot mogelijk gezegd.

Rutger Castricum en Geert Wilders gedragen zich als de frontsoldaten. Met een sloophamer gaan ze niet alleen taboes, ook beschaving in zijn letterlijke betekenis (minder ruw maken, verfijning) te lijf. In hun gezelschap zijn ‘wellevendheid’ en ‘goede smaak’ een krankzinnig anachronisme.

Want televisie moet amuseren en wat is grappiger dan iemand te kakken zetten. Castricum vraagt vrouwelijke Kamerleden wat ze van Jeroen Pauw vinden en maakt kokkende geluiden als hij zijn vuist voor zijn mond op en neer beweegt. In dat ranzig verlangen tot vernederen doet Castricum denken aan The Joker. Hij heeft vrij spel, omdat het Binnenhof geen Batman heeft. Uit angst mikpunt te worden van diens spot, proberen ook linkse kopstukken de kwelgeest te behagen.

Nederland mist een kompas voor het leefbaar midden. De politieke correctheid was verstikkend en daarmee gevaarlijk – het ressentiment van vandaag is gevoed door dertig jaar morele repressie. Tegelijkertijd wordt samenleven lastig waar afzeiken en uitlachen de omgangsvorm zijn; vernedering is de kiem van geweld.

Het midden is ergens waar wit of zwart niet uitmaakt. Waar we een negergrap kunnen maken zoals we lachen om Belgen, Indianen of Chinezen, in het besef van het onmenselijk leed dat 12 miljoen Afrikanen en hun nakomelingen is aangedaan.

Voor we daar zijn, moeten we door de wederzijdse pijn over de slavernij heen. We kunnen Zwarte Piet alleen behouden door zijn afkomst te erkennen – om hem daarna om te vormen tot een schoorsteenveger, zonder kroes en dikke lippen. De koningin moet de afbeelding op haar Gouden Koets vooral laten zitten. Het tableau met zwarte dienaren die geschenken aanbieden aan de Nederlandse vorstin is een monument voor dat beladen verleden. We moeten dat verleden niet afkrabben, zoals GroenLinks voorstelde, we moeten het onder ogen zien. Zoals leerlingen op de basisschool horen over de Tweede Wereldoorlog, zo moeten ze leren wat slavernij is. Het sinterklaasfeest is een goede gelegenheid om kinderen die niet meer geloven te vertellen over zwarte jongetjes – knechtjes, slaven, lijfeigenen van witte mannen.

Intussen maakt de spotternij van Rutger Castricum het moeilijk om Zwarte Piet nog te redden. Als hij een onbekende zwarte man op straat vraagt of die op 5 december beschikbaar is, heeft Liesbeth Tjon A Meeuw een sterk punt. En dat is niet de enige manier waarop PowNews zichzelf in de voet schiet. Naarmate dat uitlachen meer gemeengoed wordt, voert PowNews het superieur geachte Nederland naar een meer Afrikaanse stiel van sociale omgang. In de zes jaar dat ik in Afrika woonde, zag ik dat leedvermaak gemeengoed is. Wie in Afrika van zijn fiets valt, wordt eerder uitgelachen dan geholpen. Toen mijn Rwandese vriend Deo in de stationshal in Amsterdam met zijn koffer van de trap donderde, was hij verbijsterd door de reactie van omstanders. Beschaamd keek hij rond. Maar er was niemand die om hem lachte. Voorbijgangers hielpen hem overeind. Zo bezien is PowNews op weg zijn programma te modelleren naar een soort van ‘negernieuws’.

Marcia Luyten is cultuurhistoricus, econoom en publicist.

**

In gewijzigde vorm eerder verschenen in Internationale Samenwerking