Kadafi’s investeringsfondsen pompten zo’n 65 miljard dollar in uiteenlopende Afrikaanse landen. Libische oliedollars gingen in Afrikaanse landbouw, visserij, toerisme, telecom, industrie, transport en het bankwezen. Laaico, een van die investeringsfondsen, bouwde 23 hotels in 15 landen waaronder Congo, Zuid-Afrika, Tanzania, Kenia, Rwanda, Ghana en Gambia. Ook heeft het fonds 75 procent van het Zambiaanse Zamtel in handen en 60 procent van Tchad Telecom.

Guinee schonk hij staatstelevisie, studiebeurzen, wapenarsenaal en hij schrapte de staatsschuld van 24 miljoen dollar. De regering van Niger had veel aan Kadafi te danken. Vorig jaar alleen al kondigde Libië aan 100 miljoen dollar in Niger te zullen investeren. Maar geen land dat zo veel kreeg als Mali.

“Ik ben Malinees”, zei de Libische leider, en de Malinezen hielden van Kadafi als van een vader. Hij gaf Mali de vooruitgang die de eigen president ze onthield. Kadafi bracht Mali televisie, in 1984, en bijna iedere Malinees weet het nog. Kadafi legde wegen en kanalen aan, bouwde moskeeën, arabische scholen, islamitische culturele centra en gaf weduwen en wezen een uitkering.

De hoofdstad Bamako is de moderniteit ingeloodst. Ze kreeg een nieuwe brug over de rivier de Niger, een vierbaans Avenue 2000 en een skyline met de kroon op Kadafi’s goedgevigheid: een fonkelnieuwe Cité Administrative – een wijk voor alle ministeries. Wie tien jaar niet in Bamako kwam, kent de stad niet meer terug.

Voor de negatieve uitwerking van Kadafi’s val houdt het Westen zich blind, vinden veel Malinezen. “Het is maar goed dat jullie geen Fransen, Britten of Amerikanen zijn”, zei de man die voorging door de nieuwe moskee van Bamako – een cadeautje uit Tripoli. “We zouden jullie hebben weggejaagd.” Naar schatting honderden imams, leraren en weduwen zitten zonder inkomen.

In september 2010 vierde Mali 50 jaar onafhankelijkheid. Alsof hij het land persoonlijk van de Fransen had bevrijd, betaalde Muammar Kadafi het volksfeest. Met veel fanfare opende hij de goudgele Cité. De zetel van de macht kreeg kantelen op het dak en een boulevard omzoomd door palmen. In ruil voor de 80 miljoen euro die Kadafi aan het regeringscentrum spendeerde, kwam zijn naam in goud op de gevel.

Dat plakkaat is onlangs van de muur gehaald. De president van Mali, Amadou Toumani Touré, zegt sindsdien dat de 80 miljoen euro een lening was. Ook hangt de foto van Kadafi niet meer in elke marktkraam, taxi, winkel en bar. In de centrale hal van het Islamitisch Cultureel Centrum van Bamako is naast de levensgrote portretten van de Sheikh van de Verenigde Arabische Emiraten en de president van Mali een lege plek. De lijst staat door stof en vuil op de muur getekend.

Als gevolg van Kadafi’s ondergang ligt op 70 kilometer van Ségou een dood kanaal. Veertig kilometer lang en 100 meter breed is dit het grootste irrigatiekanaal van West-Afrika. Minder dan een jaar geleden stroomde het vol. Richting zijn stompe eind kleurt het water lichtgevend groen.

Op de trappen naar het water wassen naakte meisjes hun omslagdoeken. Verder wordt dit Malibya-kanaal nergens voor gebruikt. Het is gegraven om 100 duizend hectare rijstvelden te bewateren. De vertakkingen van het kanaal ontbreken en waar rijst moet groeien staan stekelige struiken in rode aarde. Sinds maart dit jaar liggen alle investeringen van Malibya stil – de hotels in Bamako inbegrepen. Malibya was een van de investeringsmaatschappij van de familie Kadafi.

Over Malibya’s rijstproject zijn niet alle Malinezen even lovend. Er zijn er die menen dat Kadafi hier rijst had willen verbouwen voor hongerige Malinezen – Mali is volgens de Wereldbank het 15e armste land ter wereld. De meesten zeggen dat het graan was bestemd voor de Libiërs. Die moeten meer monden voeden dan ze vruchtbare grond  hebben. Maar boos zijn de Malinezen vooral over de brute manier waarop een buitenlandse investeerder zich hun grond toeëigende. Deze Malibya investering wordt door boerenorganisaties, internationale ngo’s en onderzoeksinstituten gebruikt als toonbeeld van landjepik, landgrabbing.

Het gros van de Malinezen maakt zich hier niet zo druk over. Het Malibya-kanaal is vooralsnog een dure waterweg die het land zelf nooit kan aanleggen, zegt Giles Kone. Kone, die zich voorstelt als “veearts en kapitalist”, noemt de dood van Kadafi “een groot verlies voor Mali”. Twee jaar geleden zette de Libische leider hier een omvangrijk programma op voor de veehouderij; Mali is een land met veel (nomadische) veehouders en miljoenen koeien. Kadafi betaalde 9 miljoen vaccins. De veeartsen kregen terreinwagens, motoren en laarzen.

Op de middelbare landbouwscholen van Giles Kone, worden verhitte gesprekken gevoerd over de dood van hun weldoener. “Professoren zeggen: “Wat denkt het Westen wel niet?” En: “Wie gaat nu betalen voor de moskee, de koranscholen en voor nieuwe vaccins?””

Op een andere school, de École Franco-Arabe ‘Salaam’ in Ségou, vertelt meneer Diawenta hoe hij al maanden wordt aangeklampt door docenten die sinds maart wachten op hun loon. Diawenta, leraar Arabisch op deze door Kadafi gestichte school, reist eens per maand naar Bamako. Dan haalt hij bij de Libiërs salaris voor 76 docenten in zijn district. De laatste 7 maanden ging hij voor niks. “Midden in de nacht bellen ze om te vragen waar hun geld blijft.”

De kans is groot dat de Libische overgangsregering aanspraak maakt op Kadafi’s investeringen. Vorige week kwam de Libische minister van Buitenlandse Zaken naar Mali om te praten over al het Libisch kapitaal in hotels, kantoren, kanalen, akkers en wegen. Of de ‘goede werken’, de giften, schenkingen, schuldkwijtscheldingen en uitkeringen ook doorgaan, is minder waarschijnlijk.

Tussen Mali en Kadafi bestond immers een speciale band, vertellen alle Malinezen. Zijn liefde voor Mali dateert uit de voege jaren zeventig. Toen was Libië armer dan Mali. De kersverse kolonel-leider vroeg in 1971 omringende landen om steun. Nergens werd zo ruimhartig gegeven als in Mali. Alle kinderen namen een muntje van 25 Franc mee naar school, voor Libië. Het geld ging met grote trucks vol etenswaar door de woestijn naar Libië. Giles Kone: “Kadafi is die vrijgevigheid nooit vergeten.”

Jaren later, toen hij soldaten en gastarbeiders nodig had, kwam de kolonel weer naar Noord-Mali. Kadafi voelde zich als zoon van een Bedoeïenenfamilie nauw verwant aan de Toeareg in de Sahara. Hij heeft altijd de woestijnnomaden in Algerije, Burkina Fasio, Niger en Mali gesteund. Hij financierde de opstand door Toeareg-rebellen tegen de regeringen in Niger en Mali. In beide landen leidde dat tot burgeroorlogen.

Tienduizenden Malinese Toearegs – precieze cijfers zijn er niet – werkten vele jaren in Libië, als gastarbeider of huursoldaat. Die naar schatting 45 duizend jonge mannen zijn het afgelopen half jaar teruggekeerd, de soldaten met volledige bewapening. Allemaal werkloos.

De terugkeer van de jonge mannen verstoort de fragiele machtsbalans tussen rivaliserende Toeareg-clans, vertelt een Westerse veiligheidsadvieur in Bamako. Bovendien dagen de gewapende jongeren de macht van de traditionele leiders uit, wat tot instabiliteit leidt.

De illegale economie van de Sahara bloeit als nooit tevoren. Misdaad neemt in ernst toe, de winst stijgt navenant. Smokkel van cocaïne, mensen en wapens is de belangrijkste inkomstenbron in een zandbak zonder werk. Voor al die waar is dit de meest gebruikte route van Afrika naar Europa. In de oneindigheid van de Noord-Malinese Sahara houdt bovendien al-Qaeda in de Islamitische Maghreb (AQIM) zich schuil. Het Malinese leger is te zwak om iets tegen de zwaarbewapende en goedgetrainde schurken te doen. Eind november werden in Noord-Mali 6 Europeanen ontvoerd, onder wie een 51-jarige NS-machinist.

Als gevolg verliest Mali nu zijn derde exportproduct. Alleen goud en katoen brengen meer harde valuta binnen dan toerisme. Nadat in januari twee Fransen werden ontvoerd, zei Nicholas Sarkozy al dat geen Fransman meer naar Mali mocht. Nu in de karavaanstad Timboektoe Europeanen zijn ontvoerd, komen er geen toeristen meer. Ook Djenné, met zijn roodlemen moskee, heet gevaarlijk gebied.

De Westerse mogendheden mogen dan Libië hebben helpen bevrijden, Mali en omringende landen zitten met collateral damage, met onbedoelde schade. Kadafi’s charitas verviel en daarmee talloze inkomens. De Sahara herbergt duizenden gefrustreerde mannen met wapens. De veiligheidsadviseur: “Die laten zich niet met een Westers ontwikkelingsproject omscholen tot loodgieter.”

Het winkeldomein waar ik het meest kom is het Buikslotermeerplein in Amsterdam-Noord. Dat heeft niet echt de internationale allure van een PC Hooft. Het publiek verdient beneden modaal. Er is veel kleur, blank ziet vaak grauw. Een groot deel van de klanten op het Buikslotermeerplein is laagopgeleid. Zij spreken volgens mij matig Engels. En toch toont het Buikslotermeerplein verachting voor de Nederlandse taal.

Dat is opmerkelijjk. Amsterdam-Noord heeft relatief de meeste Amsterdamse PVV-stemmers. Scoort Wilders in de hoofdstad laag (12%), in Noord is de steun voor de PVV vergelijkbaar met die in Volendam, Purmerend en Almere, zo’n 20 procent. Deze zijn de voorhoede van een groeiende groep Nederlanders die zeggen zich in Nederland steeds minder thuis te voelen. Die vinden dat Nederland voor de Nederlanders is. Ze hebben het gevoel dat hun identiteit onder druk staat. Midden december 2011 haalde de PVV in de peilingen 27 zetels (18%), drie meer dan bij de Tweede Kamer-verkiezingen in 2010.

Terwijl rijke, hoogopgeleide consumenten steeds meer kopen op internet, gaan laagopgeleiden naar een winkelcentrum als het Buikslotermeerplein. Op de bankjes voor de C1000 wordt gebabbeld, gerookt, gelachen. Een accordeon speelt en het ruikt naar gebakken vis.

In de omringende winkels staan steeds meer teksten in een taal die de klanten eigenlijk niet spreken – geen Arabisch maar Engels. Het eerste zou ze verontrusten. Het tweede? Waarom zouden lezers van regionale kranten en de Telegraaf, kijkers van Ik Hou van Holland, The Voice of Holland, Boer Zoekt Vrouw en Flikken Maastricht zich bewegen in een omgeving met steeds meer Engels?

Politiek en economie werden Europees, identiteit bleef afgeleid van Nederland, vaak van provincie, stad of streek. Hilversumse radiozenders draaien naar de smaak van het grote publiek zo weinig Nederlandstalige muziek, dat ze massaal luisteren naar etherpiraten, online-radiopiraten en commerciële stations als 100% NL. Daar klinkt het Nederlandse Lied.

Omdat Geert Wilders dat verlangen naar nabijheid goed aanvoelt, scoorde hij in de Provinciale Staten-verkiezingen van 2011 met folkloristisch sentiment. “Geen halal maar zoervleisj”, beloofde de PVV in Limburg. In Zeeland waren de “karaktertrekken” van de Zeeuwen uitgangspunt voor een “gezonde samenleving”: sterk, koppig en zuinig. Sober zijn ook de Friezen: “zuinig op wat ze hebben…niet onnodig geld over de balk smijten…” In Limburg werd de PVV de grootste.

Niet lang daarvoor was de verwarring over de Nederlandse identiteit zo groot, dat er een Nationale Canoncommissie en een Nationaal Museum moesten komen. Prinses Máxima bleek de lange teen van haar nieuwe vaderland niet te kennen en zei dat dé Nederlander niet bestaat.

Natuurlijk had Máxima het volste gelijk. Ze realiseerde zich alleen niet dat het ontbreken van een eenduidige Nederlandse identiteit geen pluspunt maar een open zenuw is. Wie wij Nederlanders zijn weten we niet goed meer.

Wie we waren, is veranderd als gevolg van maatschappelijke ontwikkelingen als globalisering, Europeanisering, individualisering en multiculturalisering. En hoe luider de pleidooien voor een ‘kosmopolitische’ identiteit, hoe amechtiger het zoeken naar herkenning dichtbij. In Zuid-Limburg praten politici en beleidsmakers over het belang van de Euregio. In Kerkrade en Heerlen wordt steeds meer geluisterd naar de dialectliederen van Jack Vinders.

Je taal is je thuis. Je moedertaal vertelt het verhaal over wie je bent en waar je vandaan komt. Dat doet het Limburgs, evengoed als het Fries, het Drents, het Gronings, het Zeeuws én het Nederlands. Veel Zuid-Limburgers waren ‘koelpieten’ (mijnwerkers) die in de jaren vijftig en zestig onmisbaar waren voor de wederopbouw van Nederland. Wij Nederlanders waren vriendelijk, ontspannen, niet al te formeel en (gordijnen) open. Maar de taal waarin wij Nederlander zijn, wordt onbedoeld maar gestaag gemarginaliseerd.

Op Radio 1 verzekerde premier Rutte ons dat de benoeming van Donner tot vicevoorzitter van de Raad van State geen doorgestoken kaart was, en zei: “Opstelten kan echt wel zijn eigen mind opmaken.”

Nederland als nationale staat werd pas mogelijk na de ontdekking van de boekdrukkunst. Johann Gutenberg drukte in 1456 het eerste boek en deed met de drukpers de belangrijkste vinding van het laatste millennium.

Boeken verspreidden in één taal ideeën onder een groot publiek over een grote afstand. Steeds meer mensen gingen lezen, zelfstandig nadenken en meer abstracte ordeningen uitdenken. Maarten Luther scoorde de eerste bestsellers ter wereld. Na zijn ’95 Stellingen’ volgde de vertaling van de bijbel. The Economist vergeleek Luther met de Facebook-voorhoede van de Arabische Lente; ook hij begon zijn revolutie, de Reformatie, door via sociale netwerken zijn ideeën in print te verspreiden.

De politieke betekenis van de drukpers is moeilijk te overschatten: boeken maakten de verbeelding van een gedeeld idee mogelijk, van een gevoel, een gezamenlijke geschiedenis, oftewel: van de natiestaat. Die natie behoeft één taal en één verhaal. Aan naties jonger dan de Nederlandse is dat nog goed te zien. Indonesië, de grootste eilandstaat ter wereld, werd pas een land nadat het Bahasa Indonesia in 1945 officieel werd uitgeroepen tot nationale taal. Alle scholen op 17.508 eilanden kregen Bahasa als voertaal. Sindsdien spreekt iedere Indonesiër dezelfde taal. Taalpolitiek schiep de natie.

Wij maken een tegengestelde ontwikkeling door. Na het eerste Nederlandse woordenboek in 1546, werd in de Zeventien Provinciën, later Republiek der Verenigde Nederlanden steeds meer Nederlands gesproken. De laatste 20 jaar verliest de eenheidstaal terrein. Overheidsfolders zijn er in het Nederlands, Arabisch, Turks en Marokkaans. Alles wat te koop, hip of jong is, wordt uitgedrukt in het Engels.

Radio 3 FM is ‘Serious Radio’ en zamelt geld in met een ‘Serious Request’. (Hoe veel luisteraars van 3FM weten wat een ‘request‘ is?) De politie in Den Haag kondigt verscherpt toezicht aan met het bordje: “Let op: bike surveillance”. Onduidelijk is of ik word gewaarschuwd voor agenten op de fiets, of mijn fiets voor een apk-keuring.

Leenwoorden zijn van alle tijden, nu wordt het Nederlands uitgehold. Deze verloochening van het Nederlands is moeilijk te rijmen. Hoe is het mogelijk dat mensen die zeggen dat Nederland te weinig Nederlands is, zich graag bewegen in een omgeving waarin het Engels hun taal verdrijft? Hoe kan het dat je mensen die behoefte hebben aan een sterke Nederlandse identiteit, producten verkoopt in de taal van de globalisering?

Dat de verweesde Nederlanders het huis laten verkommeren waarin die identiteit moet wonen, hangt samen met een nevenproduct van de globalisering: commercialisering.

De Amerikaanse hoogleraar Benjamin Barber (Consumed en Jihad vs McWorld) zegt het al jaren: met de globalisering is de leefwereld vercommercialiseerd. We zijn hyperconsumenten die hun leven betekenis geven door hoe we wonen, de auto die we rijden, het merk dat we dragen. Onze identiteit komt uit de winkel.

Met die vercommercialisering gebeuren twee dingen. De burger in ons legt het af tegen de consument (de eerste wil schone lucht en kipfilet zonder antibiotica, de tweede wil 130 rijden en goedkoop vlees). En de commercie spreekt de taal van de reclamejongens. Die taal vertelt je dat je bent wat je koopt en zegt dat in het Engels (Discover yourself as everyone else is already taken).

Naarmate identiteit meer afhangt van wat je koopt, en minder van wat je weet wat je kunt en wie je kent (‘hebben’ versus ‘zijn’) wordt dat commerciële domein bepalender. Dat zou ertoe kunnen leiden dat in de omgeving waar identiteit wordt aangeschaft, de crisis van de verweesde Nederlander zich verdiept. Want een volk dat zich ontdoet van zijn taal, geeft zijn bestaansrecht op. Is dat niet wat ze op rechts noemen: ‘Weg met ons’.

Voor de Vlamingen was taal altijd van levensbelang. Zonder het Nederlands zou Vlaanderen een verlengstuk van Wallonië zijn. Idioom was er politiek en die strijd vormde de taal en haar gebruikers. Dat een punaise ‘duimspijker’ heet en een helicopter ‘wentelwiek’ is van politieke betekenis. En zoals Franse woorden in vertaling onschadelijk werden gemaakt, zo dringt ook het Engels minder door het Vlaamse schild heen. De Nederlandse consument geeft zich minder rekenschap van zijn taal.

Die veronachtzaming van het Nederlands gaat samen met een andere ontwikkeling. Nieuwe media veranderen ons beeld op onze samenleving. De schotelantenne aan het ene balkon haalt andere zenders binnen dan Digitenne in de woning ernaast. Het NOS-Journaal heeft geen monopolie meer op het nieuws. Al naar gelang ons wereldbeeld bedienen we ons van nu.nl, nrc.nl, nyt.com, maghrebmagazine.nl of aljazeera.com. Zo zien we de wereld als door een caleidoscoop; een kijker met talloze lenzen. We bekijken dezelfde werkelijkheid maar zien haar telkens net even anders. Het wereldbeeld wordt versplinterd, de natie gehinderd.

Daartoe aangemoedigd door populistische politici, zoeken de onzekeren de oorzaak van hun onbehagen buiten zichzelf. Ze wijzen met een vinger naar wat van buiten komt; migranten, Europa, de wereld. Maar er is geen veilig heenkomen in nostalgie en een gebalsemd beeld van zichzelf. En ook met ‘hebben’ is de leegte van het ‘zijn’ niet te vullen. Waar de verweesde Nederlander meer aan heeft, is een eigentijds zelfbewustzijn. Dat begint met een taal, een verhaal en met thuisvoelen.

Dat laatste krijg je niet in de winkel, het wordt niet geleverd door de staat en bij Linda de Mol haal je het evenmin. Thuisvoelen is een werkwoord. Dat gevoel ontstaat door interactie met anderen, het ontstaat in gemeenschappen. Sociaal kapitaal, op zichzelf al een onbedoeld neveneffect van verenigingsleven of samenwerking, heeft prachtige wilde loten aan zijn stam: vertrouwen, economisch succes en sociale identiteit. Wie zich identificeert met zijn straat, dorp of stad omdat hij daar wordt gekend, zal minder mopperen over een teloorgang van Nederland.

Dat betekent niet dat de natie Nederland op de schroothoop kan. Ze is de entiteit waarbinnen heel verschillende groepen samenwerken om welvaart te produceren. Gejeremieer over Europa en de islam die Nederlanders hun Nederland zouden afpakken, helpt niks. Een zelfbewust, pragmatisch Nederlanderschap wel.

Zouden we aan taalpolitiek durven doen, dan zou die bevorderen dat het Nederlands met nadruk en liefde worden gebruikt; door winkeliers die ‘Uitverkoop’ houden en door een premier die zegt dat een minister ‘zijn eigen afweging kan maken’. Waar de verweesde Nederlander behoefte aan heeft, is daadwerkelijke aanhankelijkheid jegens onszelf, dat is: aan politiek die in vercommercialisering de plaag herkent die ook De Stem van Nederland het zwijgen heeft opgelegd.

**

Dorpshoofd Drisa Coulibaly staat op uit de kring. Hij wordt nagekeken door mannen met witte vlasbaardjes, tulband of moslimhoedje boven een getergde blik. Coulibaly loopt naar zijn hut en komt terug met de krant van 24 augustus 2010. Op de voorpagina prijkt levensgroot zijn eigen hoofd, met gezwollen slaap die rood ziet van het bloed. In 2010 hoorden de ruim drieduizend bewoners van Sanamadougou, een dorp in Zuid-Centraal Mali, dat een groot deel van het land dat hun vaders en grootvaders bewerkten, was verpacht aan Modibo Kéita. Deze machtige, massieve man is een kapitalistische magnaat die in Mali de graanhandel in handen heeft. Hij is vandaag naar het dorp gekomen om zijn akkers te inspecteren. Toen in 2008 Indiase rijst onbetaalbaar was geworden, besloot hij zelf rijst, tarwe, aardappelen en maïs te gaan verbouwen. Hier in het Office du Niger, het gebied rondom de rivier de Niger waar het gros van alle Malinese rijst wordt verbouwd, is de staat eigenaar van alle land. Die gaf Kéita een licentie om 20.000 hectare te verbouwen.

Bulldozers

Maar de boeren van Sanamadougou weigerden hun velden af te staan. Bijgestaan door professionele boerenorganisaties claimen ze het eigendom van hun land. Magnaat Kéita bood ze compensatie aan: een hectare geïrrigeerd rijstveld in ruil voor tien hectare ‘droge’ gierstakkers.

Temidden van de hofhouding die hem op zijn land omringt, trekt Kéita een man naar voren. “Deze man uit Sanamadougou is onze dorpswerker”, buldert de baas. De oude Malinees krimpt in elkaar, een man die zichzelf een Judas weet. Kéita: “Hij spreekt Bambara. Weet je wat die taal betekent? Dat betekent Je Refuse. ik weiger. Als ik hem een auto aanbiedt, weigert-ie. Al geef ik hem een miljoen, dan nog zegt-ie nee!”

De Sanamadougou bedankten voor het rijstveld.

Daarop trok Kéita met bulldozers en 250 gendarmes de velden op. Drisa Coulibaly wierp zich voor de machines. Net als andere boeren werd hij geslagen en naar de gevangenis gebracht wegens ‘verzet tegen de wettige autoriteit’. Zijn bebloede hoofd kwam in de krant, maar het mocht niet baten. Uit Zweden, Frankrijk, Nederland en Duitsland kwamen walsen, tractors, combines, pootaardappelen, zaden én een grote irrigatie-installatie. Een jaar later, eind oktober 2011, haalde Kéita de eerste tarwe van het land.

Peperduur

De Sanamadougou zijn slachtoffers van wat ontwikkelingsorganisaties en onderzoeksintituten landgrab noemen, ‘landjepik’. Oxfam International sloeg eind september alarm in het rapport Land and Power. Eerder deed het gezaghebbend Oakland Institute dat. The Guardian schreef een reeks artikelen vanuit Ethiopië en Mali, landen in het oog van deze storm. De boodschap is: Afrikaanse boeren worden van hun land gejaagd door grote investeerders die groot geld willen verdienen aan landbouw.

De jacht op land kwam in de vijfde versnelling na de voedselcrisis van 2008. De financiële crisis ontmoedigde het investeren in waardepapieren als aandelen, obligaties en derivaten van hypotheken. De verveelvoudiging van voedselprijzen maakte van landbouwgrond kostbare waar. Bovendien kwamen Saudi-Arabië, Libië, India en China erachter dat ze zelf onvoldoende eten kunnen verbouwen om hun bevolking te voeden. Omdat geïmporteerd voedsel peperduur werd, stroopten ze de wereld af op zoek naar landbouwgrond.

En zo begon de mondiale landkoorts. Op de beurzen in New York, Londen en Amsterdam werd gespeculeerd in Afrikaanse en Zuid-Amerikaanse grond. Banken, waaronder de Rabobank, begonnen nieuwe landbouwfondsen. De regeringen van onder meer Ethiopië, Mali, Uganda, Madagaskar, Malawi, Zuid-Sudan, Senegal en Mozambique gaven investeerders grote lappen vruchtbaar land. Volgens Oxfam kwam sinds 2001 zo’n 230 miljoen hectare land in ontwikkelingslanden in handen van grote investeerders. Dat is een gebied zo groot als West Europa.

Groene revolutie

Afrikaanse regeringen zien de investeerders graag komen. Zo graag dat ze in Mali de grond gratis krijgen en de pachtprijs in Ethiopië slechts 1 dollar per hectare per jaar bedraagt. De investeerders krijgen belastingvrijstellingen en een vrijgeleide voor de uitvoer van oogst en kapitaal. “Alle hobbels die er eerst waren voor buitenlandse investeringen, verdwijnen nu als sneeuw voor de zon”, zegt Thea Hilhorst van het Koninklijk Instituut voor de Tropen (KIT).

Alle Afrikaanse regeringen gebruiken hetzelfde argument: onze kleine boeren produceren onvoldoende om de voedselzekerheid te vergroten.

“Kleine boeren verbouwen het eten voor hun eigen familie”, zegt Seydou Idrissa Traoré, voormalig directeur van het Office du Niger, de overheidsinstantie die verantwoordelijk is voor het landbouwbeleid in het gebied rondom de Niger dat met behulp van irrigatie het rijstveld van Mali is. “Om onze hele bevolking te voeden, is er geen andere weg dan grootschalige landbouw.” Industriële landbouw met gemodificeerde zaden en kunstmest is volgens ontwikkelingseconoom Paul Collier de enige manier om de toekomstige 9 miljard aardbewoners (in 2050) te voeden. Collier: “Anders betalen hongerige kinderen in Afrika de prijs”. De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Hillary Clinton zegt het de invloedrijke wetenschapper na: “Afrika heeft een Groene Revolutie nodig.”

Hoge rendementen

Tegenover Collier, Clinton en de Afrikaanse leiders staan de boerenorganisaties en hun westerse ontwikkelingspartners. Die tegenstelling tussen grootschalige landbouw en de kleine boeren tekent een halve eeuw Afrikaanse landbouwgeschiedenis. In veel landen vormen kleine boeren het leeuwendeel van de bevolking. In Mali is dat 80 procent. Vijftig jaar geleden produceerde Afrika nog een overschot aan voedsel. Dat bleek het restant van een koloniaal landbouwsysteem. Zo hadden de Fransen in het Office du Niger een grote dam met 100.000 hectare geïrrigeerde grond aangelegd om rijst en katoen te verbouwen.

Maar de infrastructuur en machinerie voor grootschalige landbouw werden niet goed onderhouden. Irrigatiekanalen slibden dicht. Afrika mislukte waar Azië slaagde. Dankzij nieuwe technologie, aangepaste gewassen, insecticiden en kunstmest steeg in Azië voor kleine boeren de opbrengst van de grond spectaculair. Men sprak van een Groene Revolutie.

In de jaren tachtig van de vorige eeuw veranderde het speelveld. Wereldbank en IMF dwongen Afrikaanse landen drastisch te snijden in overheidsuitgaven. Zo’n vijfentwintig jaar lang werd nauwelijks geïnvesteerd in landbouw. De kleine boeren waren en bleven het niet al te krachtig kloppend hart van de economie.

In Mali werd met onder meer Nederlands ontwikkelingsgeld het irrigatiesysteem opgeknapt. Daardoor konden nieuwe rijstrassen en kunstmest worden gebruikt. De productie in het Office du Niger steeg van minder dan 1000 naar soms 6000 kg per hectare, gerealiseerd door ondernemende kleine boeren. Sinds vijf jaar wordt in het Office du Niger opnieuw geprobeerd wat in de jaren tachtig mislukte: grootschalige, moderne voedselproductie. Alleen is nu niet armoedebestrijding het motief, maar financieel rendement. Precies dat geeft deze landbouwhausse kans van slagen, zegt de Wageningse professor Rudy Rabbinge. Hij schrijft eerdere mislukkingen toe aan verkeerd opgezette projecten. “Het ging altijd om charitas en niet om economische ontwikkeling. Duurzame ontwikkeling is alleen mogelijk als ondernemerschap het uitgangspunt is.”

Volgens Thea Hilhorst is het moeilijk om rijstplantages in het Office du Niger rendabel te maken. “Management van arbeid is altijd lastig. Daar komt bij dat bodembewerking heel nauw luistert. Het is in Mali nooit gelukt om hoge rendementen te halen.”

Jaarsalaris

De vraag of grootschalige landbouw eigenlijk wel kan in Afrika, is niet de vraag die ontwikkelingsorganisaties zich stellen. Hun vraag is of het wel mag. Hier kunnen we kort en bondig over zijn. De aard van Afrika’s politiek-economische systeem is dusdanig dat elke deal tussen overheid en investeerder wel aan een van kenmerken van landjepik voldoet (zie kader). De onteigening van de Sanamadougou voldoet aan allemaal.  Tegelijkertijd is het de vraag of er economische moderniseringsprojecten in Europa zijn geweest, die al het oude spaarden. Toen in 1865 het Noordzeekanaal werd gegraven, zijn er waarschijnlijk boeren tegen hun zin onteigend. Zoals ook gebeurde met de meest spraakmakende buitenlandse investering in Mali: Malibya. Deze investeringsmaatschappij van de Libische leider Muammar Khaddafi groef het afgelopen jaar West-Afrika’s grootste irrigatiekanaal. Het was net vol toen Khaddafi werd vermoord. Het bassin is 40 kilometer lang en 100 meter breed, om water te brengen naar de 100.000 hectare in het Office du Niger waar Malibya rijst zou gaan verbouwen. Maar de vertakkingen naar de velden ontbreken. De laatste kilometers is het water fluorescerend groen van de algen.

De woning van leraar Tienty Tangara in het dorp Kolongo stond waar nu de oever van het kanaal ligt. De achterkant van zijn huis bleef overeind. Samen met de andere vijftig gezinnen die moesten verkassen heeft hij zich tegen de sloop verzet. Hij werd in de bak gegooid. Na dralen betaalde Malibya de vereiste compensatie. Tangara kreeg voor huis en tuin 1,6 miljoen CFA (2400 euro). Dat is bijna vier keer zijn jaarsalaris.

Gebroken korrels

Belangrijker dan zo’n financiële compensatie is wat deze investeringen op lange termijn betekenen voor de voedselzekerheid van de Malinezen. Produceren Malibya en andere grote investeerders, zoals het Chinese Sukala, voor de de Malinese markt of voor hun eigen land? Seydou Idrissa Traoré, voormalig hoogste baas van het Office du Niger, die Malibya en Sukala hun vergunningen gaf, bekijkt het pragmatisch. Het Office du Niger telt 2 miljoen hectare land. Na 1932 is er geen infrastructuur voor irrigatie bij gekomen. Als gevolg is er maar 100.000 hectare geschikt voor rijst, suikerriet of ander graan. Traoré: “De Libiërs investeren miljarden in een kanaal met vertakkingen. Op een zekere dag zullen ze vertrekken. Nemen ze dan grond en kanaal in hun broekzak mee?”

Hij bevestigt dat in de (geheime) contracten niks staat over waar de oogst naartoe gaat. “Je denkt toch niet dat ik een investeerder zo gek krijg om hier groot te investeren, als ik hem vertel waar hij zijn producten moet verkopen?” In de praktijk, zegt Traoré, is 60 procent van de rijst mooi en lang en geschikt voor Uncle Ben’s. De resterende 40 procent zijn gebroken korrels. “Op de wereldmarkt onverkoopbaar, voor Mali uitstekend geschikt.”

Rijstvelden

Nog bepalender voor Mali’s voedselzekerheid is niet wat er met de grond gebeurt, maar met het water. Afgelopen regenseizoen was nagenoeg droog. De familieboeren die zonder irrigatie werken, halen een magere oogst binnen. Zonder irrigatie groeit in het Office du Niger bitter weinig, ondanks de imposante rivier die Mali leven schenkt. De Niger oogt soms als een meer zo breed. Uit onderzoek blijkt dat deze rivier net genoeg water heeft voor alles wat er tussen Guinee, Mali, Niger, Benin en Nigeria mee wordt gedaan. Investeerder Modibo Kéita tapt onbelemmerd uit een irrigatiekanaal. Het water voor zijn akkers met rijst, of het suikkeriet van de Chinezen kan de oogst van de kleine rijstboeren verderop bedreigen. Mocht de overgangsregering in Libië besluiten de 100.000 hectare rijstvelden aan te leggen, dan zal dat noordelijker in Mali, in de binnendelta van de Niger, voor problemen zorgen. Over de gevolgen voor de landen stroomafwaarts spreken alleen de actievoerders en de boeren.

Vermorzeld

De Malinese boeren organiseerden midden november hun tweede internationale conferentie over landroof. Met de eerste editie een jaar eerder boekten ze ‘een overwinning op het kapitaal’, aldus een boerenvertegenwoordiger. Door de internationale aandacht voor de onteigening van boeren, trokken sommige investeerders zich terug.

Maar in de hoofdstad Bamako is de boerenleider ziedend. Ibrahim Coulibaly: “Ja, we zijn goed georganiseerd. We hebben als boeren veel invloed gehad op de nieuwe landwet. Die bepaalt dat de Malinese economie in de eerste plaats draait om familielandbouw. Maar in de praktijk is onze regering corrupt en houdt die zich niet aan de wet. Het land wordt onder onze kont vandaan verkocht. Wat kunnen wij beginnen tegen de miljarden waar de grote investeerders mee aan komen zetten? We worden compleet vermorzeld.”

De voormalige baas van het Office du Niger, Seydou Idrissa Traoré, lacht om de beschuldiging van Ibrahim Coulibaly. “Gefrustreerd zijn, daar wordt hij voor betaald.”

Contracten

Maar een onafhankelijke Malinese econome bevestigt het beeld dat Coulibaly schetst: in de praktijk doet de wet er niet toe. Bijna alle grote investeerders werken zonder dat de wettelijk vereiste studie naar milieueffecten is gedaan en zonder officieel pachtcontract. Volgens haar is er een ‘institutionele wanorde’ die de belangen van de elite dient. Omdat alle deals geheim zijn, weet niemand wie wat waaraan verdient. Machthebbers en investeerders vinden elkaar in de chaos die zo vaak in Afrika een politiek instrument is.

Graanhandelaar Modibo Kéita roept hard dat de grond in Sanamadougou hem wettelijk is toegewezen. En dat is waar ook. Wat de boeren landroof noemen, is juridisch gezien geen landroof. De Afrikaanse regeringen sluiten contracten die de belangen van hun boeren schaden. Maar helemaal op zijn gemak is Kéita toch niet. Bij de ingang van het terrein staat een politie-cordon van vijf agenten. Kéita’s hofhouding van managers, agronomen, accountant en slippendragers telt twee brede mannen met donkere brillen. Ingedekt door bodyguards loopt hij daar, als een keizer, over het land van de Sanamadougou.

**

De term landgrab is van toepassing bij een landaankoop waarbij:

1) mensenrechten worden geschonden en/of

2) landgebruikers onvoldoende worden geïnformeerd en/of

3) de sociale, economische en ecologiche gevolgen worden verwaarloosd en/of

4) er geen transparantie is over het contract en/of

5) democratische planning en participatie worden ‘geschuwd’.

(Bron: Oxfam, Land and Power, The growing scandal surrounding the new wave of investment in land, september 2011)

**

Verschenen in OneWorld dec 2011

‘De neger is kloek gebouwd; de romp is breed en goed geproportioneerd, de ledematen zijn goed ontwikkeld. Over ’t algemeen heeft de neger in zijn prille jeugd een zeer open verstand. Hij leert vlug maar dit vermogen verzwakt vlug tengevolge van sexuele overdaad en misbruik van gegiste dranken.”

Zo staat in de in 1952 uitgegeven Reisgids voor Kongo en Ruanda Urundi. Die gids heeft met ‘de neger’ geen moeite: „De neger is opgewekt van zin, houdt van muziek en dans … maar hij wordt dra twistziek, kwaad en wreed, wanneer hij dronken is. Tengevolge van zijn gemakzucht wordt de zwarte van luiaardij verdacht. Doch wanneer hij goed is getraind en aan passend werk wordt gezet, is zijn arbeid renderend.”

Zwarte Piet lijkt onmiskenbaar op ‘de Neger’ uit de koloniale reisgids. Hij is behendig en sterk (een acrobaat op de daken), hij is vrolijk en danst graag. Hij is vriendelijk, gedienstig en ook een beetje dom.

Het is vanwege dat beeld, dat veel Afro-Nederlanders niet van het sinterklaasfeest houden. De knechtjes van de sint geven een geridiculiseerd beeld van ‘mensen met een bruine huid’, schreef Liesbeth Tjon A Meeuw in Trouw. Als kind werd ze uitgescholden voor Zwarte Piet.

Dat gebeurt vandaag de dag ook, niet alleen door kinderen. Op Prinsjesdag liep een tv-verslaggever in Den Haag naar een groepje mensen in traditionele dracht: een grote zwarte man gewikkeld in rode doeken, een West-Afrikaan in een bubu, een klein vrouwtje in een glinsterende sari, wat de verslaggever noemde: „een bus met zielige negertjes”. (Ze waren daar bij wijze van protest neergezet door VoiceOver 2015, dat in het debat over hulp een ‘zuidelijk’ geluid wil laten horen.)

De journalist hield zijn microfoon onder de neus van een zwarte man: „Bent u op 5 december vrij?”

De Afrikaanse man keek de verslaggever onbegrijpend aan.

Rutger Castricum legde uit: „I ’m looking for a black piet.”

„Hoe bedoelt u?”, vroeg de man.

„Nou, ik heb op 5 december een zwarte piet nodig..”

„Aach… het spijt me meneer…ik ben bang dat dat niet gaat lukken.”

„Volgeboekt zeker!”

Castricum wendde zich tot de man in rode doeken, een Masai, en vroeg: „Could you please polish my shoes?”

De Neger is terug. Zwarte Nederlanders durven Zwarte Piet ter discussie te stellen – daarbij geholpen door Dordtse politieagenten die hardhandig brave antiracismedemonstranten tegen de grond werken. En alsof de Reisgids voor Belgisch Kongo zijn etnografisch kompas is, zeikt Rutger Castricum ‘zielige negertjes’ af.

Maar niet alleen PowNews komt met de Neger. Volkskrant-columnist Sylvia Witteman twitterde: „Is er een neger in de zaal? Wat vindt u van het woord ‘neger’?” In het snikhete Pisa zag Witteman ‘negers’ die niet zweetten, zelfs niet onder hun ijscomutsje. In België begint een Congolese student een proces tegen de uitgever van Kuifje in Congo. De dag vóór Prinsjesdag  presenteerden De Jakhalzen in De Wereld Draait Door  (DWDD) het ‘Neger Uur Journaal’: „Welkom dames, heren en negers. Gaat u lekker zitten, negers kunnen blijven staan…”

Even later mocht de neger de Jakhalzen een drankje serveren.

Aanleiding voor deze persiflage was een Volkskrant-column van Annemarie Oster. Daarin beklaagde zij zich over het gebrek aan mannelijke aandacht. „Inmiddels zijn er vele jaren verstreken en zien zelfs negers mij niet meer staan.” De Jakhalzen bespraken het leed van Annemarie Oster („een lekker wijf opgesloten in een oud lijf”) met Humberto Tan en John Leerdam, ze praatten over Zwarte Piet en de slaventekening op de Gouden Koets. Ze sloten af met „het weer: morgen weer regen. Dat lijkt vervelend, maar bedenk dan dat ‘regen’ een anagram is van ‘neger’.”

Wat maakte het Neger Uur Journaal tot een persiflage en PowNews racistisch? Dat is niet alleen door het verschil in publiek. Makers en kijkers van DWDD behoren tot het deel van de bevolking dat hoeder was van de politieke correctheid waardoor de liefhebbers van PowNews zich jarenlang onderdrukt hebben gevoeld. Wanneer DWDD met de Neger spot, oogt dat als zelfbevrijding. Wanneer PowNews met de Neger spot, is het alsof de xenofoob zijn masker afwerpt.

Het is niet alleen de perceptie van de kijker die de ene uitzending best grappig maakt en de ander onkies. Het grote verschil is dat De Jakhalzen ‘Negerzaken’ bespreken met mensen die weten wie De Jakhalzen zijn. Mensen die de taal en de vragen begrijpen. De ironie druipt ervan af.

PowNews maakt misbruik van de argeloosheid van de ondervraagden. Op een savanne ziet de Masai de hyena op honderden meters afstand. Op het Plein in Den Haag is hij niet op zijn hoede.

Beleefd en behulpzaam staan de Afrikanen de journalist te woord. Castricum op zijn beurt zaait verwarring, oogst hoongelach. Die vernedering is geen ongelukje. Daar is doelbewust op aangestuurd. En dat is pijnlijk. De Afrikanen die zó graag aandacht willen dat ze daarvoor in klederdracht voor aap gaan staan, worden alleen door Rutger Castricum gehoord.

Maar laat Zwarte Piet en al die beeldexegese even voor wat ze zijn. Kijk alleen naar het woord ‘neger’. Mag je het in 2011 over negers hebben? Volkskrant-poprecensent Pablo Cabenda vindt van wel – mits onder bepaalde voorwaarden. Je mag niet ‘neger’ zeggen als je daarmee „schaamteloos” verwijst naar „de klassiek lichamelijke kwaliteiten van de zwarte man (lekker dansen, dito neuken)”. Ook mag je het woord ‘neger’ niet gebruiken zonder je rekenschap te geven van de beladenheid van het woord.

Over die verwijzing naar dansen en neuken zou ik me niet zo druk maken – gun elk volk of dorp, elke kleur en stam zijn merites en zijn mythes. De al dan niet bewuste (negatieve) connotatie van het woord neger, daarentegen, is van groot belang.

‘De neger’ is drager van een historisch trauma, de slavernij. Zwarte Piet, hoe graag ook ik hem als schoorsteenveger zie, stamt van die misdaad af. Dat Nederland geestdriftig heeft bijgedragen aan de Afrikaanse slavenhandel, werd duidelijk in De Slavernij, de onlangs door de NTR uitgezonden tv-serie. Die geschiedenis is onvoltooid verleden tijd. Pas tien jaar geleden bood de Nederlandse regering de Surinamers een keer excuses aan. De daaropvolgende vraag om herstelbetalingen lijkt me onzin, maar een dieper besef van wat koloniale machten Afrika en Afrikanen hebben aangedaan, is broodnodig.

Het verwerken van dat verleden is belemmerd door het massieve taboe dat in de jaren tachtig eerst over het begrip ‘neger’ is gelegd, en vervolgens over alles met een andere kleur dan lelieblank – een begrip dat overigens net zo beladen is omdat ‘blank’ raciale superioriteit in zich draagt. De ‘negerzoenen’ uit mijn jeugd werden ‘Buys Zoenen”. De donkerbruine sigaren aan de Lisdodden heten nergens meer ‘negerpiemels’.

Politieke correctheid maakte na de jaren zestig een betekenisvol gesprek over omgaan met verschillen onmogelijk. De enige mogelijke discriminatie was de positieve. Ons schuldgevoel werd verpakt in permissiviteit.

Toen ik midden jaren negentig in het Amsterdamse debatcentrum De Balie werkte, ontbrandde daar strijd over de vraag of Frits Bolkestein er mocht komen spreken – die benoemde het taboe op integratieproblemen. De doorsnee Nederlandse neger schoot met die zelfcensuur weinig op. De Bijlmer, Amsterdamse buitenwijk met een hoge concentratie Surinamers, werd synoniem voor werkloosheid, drugsoverlast, criminaliteit en verloedering.

Inzake mores en moraal heeft Nederland een talent voor doorslaan. Zo gezagsgetrouw als de gemiddelde Nederlander vóór de Tweede Wereldoorlog was, zo groot was zijn afkeer van handhaving, discipline en gezag na de jaren zestig. Het bijbehorend taboe op het open en kritisch bevragen van nieuwkomers, het taboe op het woord ‘neger’, slaat nu weer om in zijn tegendeel. Ineens moet alles zo bot mogelijk gezegd.

Rutger Castricum en Geert Wilders gedragen zich als de frontsoldaten. Met een sloophamer gaan ze niet alleen taboes, ook beschaving in zijn letterlijke betekenis (minder ruw maken, verfijning) te lijf. In hun gezelschap zijn ‘wellevendheid’ en ‘goede smaak’ een krankzinnig anachronisme.

Want televisie moet amuseren en wat is grappiger dan iemand te kakken zetten. Castricum vraagt vrouwelijke Kamerleden wat ze van Jeroen Pauw vinden en maakt kokkende geluiden als hij zijn vuist voor zijn mond op en neer beweegt. In dat ranzig verlangen tot vernederen doet Castricum denken aan The Joker. Hij heeft vrij spel, omdat het Binnenhof geen Batman heeft. Uit angst mikpunt te worden van diens spot, proberen ook linkse kopstukken de kwelgeest te behagen.

Nederland mist een kompas voor het leefbaar midden. De politieke correctheid was verstikkend en daarmee gevaarlijk – het ressentiment van vandaag is gevoed door dertig jaar morele repressie. Tegelijkertijd wordt samenleven lastig waar afzeiken en uitlachen de omgangsvorm zijn; vernedering is de kiem van geweld.

Het midden is ergens waar wit of zwart niet uitmaakt. Waar we een negergrap kunnen maken zoals we lachen om Belgen, Indianen of Chinezen, in het besef van het onmenselijk leed dat 12 miljoen Afrikanen en hun nakomelingen is aangedaan.

Voor we daar zijn, moeten we door de wederzijdse pijn over de slavernij heen. We kunnen Zwarte Piet alleen behouden door zijn afkomst te erkennen – om hem daarna om te vormen tot een schoorsteenveger, zonder kroes en dikke lippen. De koningin moet de afbeelding op haar Gouden Koets vooral laten zitten. Het tableau met zwarte dienaren die geschenken aanbieden aan de Nederlandse vorstin is een monument voor dat beladen verleden. We moeten dat verleden niet afkrabben, zoals GroenLinks voorstelde, we moeten het onder ogen zien. Zoals leerlingen op de basisschool horen over de Tweede Wereldoorlog, zo moeten ze leren wat slavernij is. Het sinterklaasfeest is een goede gelegenheid om kinderen die niet meer geloven te vertellen over zwarte jongetjes – knechtjes, slaven, lijfeigenen van witte mannen.

Intussen maakt de spotternij van Rutger Castricum het moeilijk om Zwarte Piet nog te redden. Als hij een onbekende zwarte man op straat vraagt of die op 5 december beschikbaar is, heeft Liesbeth Tjon A Meeuw een sterk punt. En dat is niet de enige manier waarop PowNews zichzelf in de voet schiet. Naarmate dat uitlachen meer gemeengoed wordt, voert PowNews het superieur geachte Nederland naar een meer Afrikaanse stiel van sociale omgang. In de zes jaar dat ik in Afrika woonde, zag ik dat leedvermaak gemeengoed is. Wie in Afrika van zijn fiets valt, wordt eerder uitgelachen dan geholpen. Toen mijn Rwandese vriend Deo in de stationshal in Amsterdam met zijn koffer van de trap donderde, was hij verbijsterd door de reactie van omstanders. Beschaamd keek hij rond. Maar er was niemand die om hem lachte. Voorbijgangers hielpen hem overeind. Zo bezien is PowNews op weg zijn programma te modelleren naar een soort van ‘negernieuws’.

Marcia Luyten is cultuurhistoricus, econoom en publicist.

**

In gewijzigde vorm eerder verschenen in Internationale Samenwerking

Het bastion van ontwikkelingshulp ligt onder vuur, maar de verdedigingsstrategie ontbeert de hand van een generaal. Op uiteenlopende manieren reageert de ontwikkelingssector op twijfels die gevers en kiezers hebben over hulp. Uit een recente peiling van Motivaction bleek dat het wantrouwen het afgelopen jaar niet groter werd, maar in de jaren voorafgaand aan 2010 kalfde het rap af. In 2004 vond 20 procent van de Nederlanders dat de uitgaven voor ontwikkelingshulp moesten verminderen. In 2011 is dat 42 procent. De publieke hoon over hulp klinkt steeds harder.Twee weken na het begin van de Giro 555-actie voor de Hoorn van Afrika, had vijf van de zes Nederlanders nog niks gegeven. Eenzelfde deel van de bevolking (84 procent) bleek uitstekend op de hoogte van de hongersnood die 12 miljoen Afrikanen bedreigt. De reden om niet te geven: vrees dat het geld niet goed terecht komt.

Mensen die ontwikkelingshulp gunstig gezind zijn, zoeken langs drie sporen naar een uitweg uit het wantrouwen. Maar goede bedoelingen – zo is in de kringen van de hulp genoegzaam bekend – zijn niet op voorhand onschuldig. Iets wat op korte termijn de steun voor ontwikkelingshulp kan opkrikken, zou op lange termijn de zaak meer kwaad dan goed kunnen doen.

Kijk om te beginnen naar een nieuw type ontwikkelingsorganisaties, zoals de 1%Club of Get It Done en de aanverwante sector van particuliere hulpprojecten. De twee jonge hulpclubs boeken groot succes als online marktplaats voor kleine ontwikkelingsprojecten. Ze bestaan als hippe sites met een goeie toon (zakelijk geëngageerd) en projecten die allemaal sympathiek zijn.

Zij vormen een eerste reactie op het wantrouwen jegens hulp: uitwijken naar kleine, overzichtelijke ontwikkelingsprojecten zoals het bouwen van een weeshuis in Congo, het kopen van drums voor kinderen in Burundi of het neerzetten van een kippenboerderij voor Hutu’s en Tutsi’s in Rwanda. Ze spreken het publiek direct aan. Via de website doneren mensen geld, kennis of tijd aan zo’n project. Op Facebook, Twitter, LinkedIn en Youtube zien ze hoe het vordert.

De 1%Club, Get It Done en talloze particuliere projecten mobiliseren jongeren en mensen die niet (meer) willen geven aan de grote hulporganisaties. Die koppelen ze direct aan (meestal) de particulier die een project opzet. Want net zoals overheid en instituties het deze dagen moeten ontgelden, zo hebben ontwikkelingsorganisaties het zwaar te stellen. Gevers veronderstellen dat te veel geld achterblijft bij de hulporganisatie. Dat idee is bevestigd en versterkt door uitwassen als een SNV-directeur die 180 duizend euro per jaar verdiende.
Uit de Barometer Internationale Samenwerking bleek dat mensen helemaal niet geloven dat particuliere projecten meer resultaten boeken dan grote hulporganisaties. Het is het beeld van de strijkstok dat donateurs de deur uitjaagt.

Daarbij is de keuze van de Nederlandse kiezer niet altijd coherent. Zo noemen Nederlanders ‘gebrek aan goed bestuur’ de kern van het probleem in ontwikkelingslanden. Tegelijkertijd wil de gemiddelde Nederlander geen geld uitgeven aan het beïnvloeden van systeem en beleid in ontwikkelingslanden.

En daar komen we bij de essentiële problemen van deze vorm van kleinschalige en tastbare hulp. Eén: hoe goed bedoeld ook, de uitvoering is vaak in handen van amateurs. Tegelijkertijd is er geen domein waar het behalen van duurzaam succes zo lastig is als in ontwikkelingshulp. Twee: hoe belangrijk weeshuizen en kippenboerderijen ook zijn, onderliggende oorzaken van armoede blijven bestaan.

Structurele armoedebestrijding zit ’m in het veranderen van een politiek-economisch systeem waarin armoede geen toeval en geen ongeluk is. Zolang elites de staatskas verdelen en de grote massa een paar kruimels krijgt in ruil voor haar onvoorwaardelijke steun, blijft het rond de armoedegrens dichtbevolkt. Voor zover je als buitenstaander kan bijdragen aan het openbreken van zo’n gesloten stelsel, vergt dat een langdurige investering door professionals met gespecialiseerde kennis en ervaring. Experts die hebben bewezen dit te kunnen bewerkstelligen, moeten voor moeilijk werk goed worden betaald. Dat is geen strijkstok. Dat is een investering in duurzame ontwikkeling.

Die ontwikkelingsprocessen zijn ook zelden rechtlijnig. De weg vooruit voert langs omwegen. Klinisch zijn ze evenmin; het is altijd rommelig, je moet dingen uitproberen, vieze handen maken en leren door mislukkingen.
Wie zich laat leiden door de twijfels van de burger, verlaat de ambitie bij te dragen aan ontwikkeling. Als we twee decennia gestage toename van de particuliere projecten een trend mogen noemen, dan keert daarmee ontwikkelingshulp terug bij af. Precies zo is het zestig jaar geleden begonnen: met een schooltje, een kliniek en een waterpomp. Dat is overzichtelijk, goed te verkopen, het is voor de ontvanger van instant nut en het geeft het leven van de hulpverlener zin en avontuur.

Een tweede reactie op de afkeer van ontwikkelingshulp kwam deze zomer uit andere hoek. Terwijl op nu.nl, GeenStijl en Twitter de spot werd gedreven met Giro 555, werd in de Volkskrant en NRC Handelsblad aandacht gevraagd voor de verschrikking van miljoenen hongerdoden en het moreel appèl dat daaruit volgt. Beide kranten gebruikten de ironie. In haar trefzeker handschrift gaf Volkskrant-columnist Sheila Sitalsing redenen om niet te geven. Kort: geld geven maakt geen zak uit; de honger komt niet door droogte maar door de mislukte staat Somalië. Noodhulp in conflictgebieden houdt een fout systeem in stand. Bij de hulporganisaties werken ‘oetlullen’ die als ze eerder hadden ingegrepen, de hongersnood hadden voorkomen. En: directeuren van hulporganisaties kunnen hun topsalarissen gebruiken om voedsel te kopen. Om te besluiten: „Maar je kunt ook zeggen: zullen we al dat gezanik bewaren voor na de zomer? En nu gewoon geven? Beetje royaal graag.”

In NRC Handelsblad deed Dick Wittenberg dat vet over. De hele voorpagina kreeg hij voor ‘Veertien redenen om niet te geven’. Ook NRC noteerde: „Hongersnood is het resultaat van falend beleid. Voedselhulp stimuleert corruptie. Ethiopië heeft honderden miljoenen hectare vruchtbare landbouwgrond verkocht aan buitenlandse investeerders”, en meer, zoals: „Voedselhulp is zo verslavend als heroïne”.
Dat alles rondom een foto van Adam Ibrahim die de camera in blikt met ogen die nu niet meer zien. Onder die foto, en onderin de pagina één reden om wél te geven: „In Somalië sterven honderden mensen per dag… Aan al die goede redenen om niet te geven kunnen de hongerenden niets doen.”

Als we aannemen dat Sitalsing en Wittenberg de hulpactie wilden helpen, dan hebben ze met de beste intenties cynisme gevoed. De mooiste stijlfiguur bedient, oh ironie, de krachten die ze wenst te bestrijden. De redactie van GeenStijl kon een dag rukken, ruften en zuipen – vergeef me de grofheid. De reaguurders waren door de kwaliteitskranten bediend. Helemaal vrijaf nam de roze redactie overigens niet. Ze maakte zich vrolijk over een „onverschillig NRC” dat oproept tot een „boycot” van 555.

De misplaatste ironie van Sitalsing en Wittenberg maakt de kans dat Nederlanders geld storten niet groter. Ernstiger is de impliciete aanname die aan hun stukken ten grondslag ligt. De argumenten om hulp te wantrouwen blijven in de stukken zelf onweersproken. Daardoor hollen ze het draagvlak voor niet alleen noodhulp, maar ook voor structurele ontwikkelingshulp verder uit.

Ook de lezer die de ironie doorziet, concludeert dat (prominente journalisten van) Volkskrant en NRC ontwikkelingshulp hebben opgegeven. Door de ‘veertien redenen’ te presenteren als natuurwetten, zeg je: hier valt niks aan te doen. Handen ervan af. Alleen als het Grote Sterven begint, kunnen we dat niet goed aanzien. Dan werpen we een aalmoes.

Zowel met de feelgoodprojecten als met de ironie wordt een groot hek om Afrika gezet. Het bouwen van weeshuis of school gebeurt in een andere werkelijkheid, in een soort reservaat waar je arme kindjes kan helpen. Vervolgens hoeven we ons niet meer af te vragen of wij iets kunnen doen om Afrika’s grote massa armen voorgoed vooruit te helpen.
Met een hek om Afrika hoeven we ook geen standpunt in te nemen over de Ethiopische regering die zijn vruchtbare gronden weggeeft aan Saudi’s en Indiërs. In een land waar dik 6 miljoen mensen al vele jaren voedselhulp krijgen, verbouwen zij rijst en maïs voor hun vaderland. Het gaat weliswaar niet om de „honderden miljoenen hectare” die NRC meldt, maar met 6,5 miljoen van zijn beste landbouwgrond in buitenlandse handen, is Ethiopië niet bezig de voedselzekerheid voor zijn eigen bevolking te verbeteren. Nederland heeft al decennia een ontwikkelingsrelatie met Ethiopië. Het is een van Ethiopië’s grotere donoren. Inzake de landcontracten die nu worden gesloten, neemt Nederland, net zo min als de Wereldbank en andere grote hulppartners, stevig positie in. Er zijn nog geen internationale coalities gesmeed om druk uit te oefenen op de Ethiopische regering.

Met een hek om Afrika hoeven we ons ook geen rekenschap te geven van onze bijdrage aan de hongersnood. NRC heeft gelijk dat Ethiopië, Kenia en Oeganda te weinig aan landbouwontwikkeling hebben gedaan. Hetzelfde geldt voor bijna alle hongerlanden. Het is een belangrijke oorzaak voor de huidige nood. En die achtergebleven investering in boeren komt voor onze rekening. Landbouwontwikkeling is namelijk gesneuveld in de structurele aanpassingsprogramma’s uit de jaren tachtig. De Wereldbank en het IMF – wij, de donoren – dwongen Afrikaanse staten hun markten te liberaliseren. Ook moesten ze grof snijden in overheidsuitgaven. De mantra’s waren ‘markt’ en ‘export’. Tot vijf jaar geleden hebben Wereldbank en Afrikaanse staten landbouw straal verwaarloosd.
Met een hek om Afrika zien we niet hoe veel economisch potentieel Afrika heeft. China weet het: Afrika is de grootste bron van schaarse grondstoffen. Veel economieën beneden de Sahara hebben al tien jaar groeicijfers waar Mark Rutte zijn vingers bij kan aflikken.

Met een hek om Afrika onttrekken we ons bovendien aan de onvervreemdbare verantwoordelijkheid om de 1,2 miljard allerarmsten te helpen zich te bevrijden van een systeem dat mensonterende armoede produceert. Daar komt bij dat een hek om Afrika van weinig realisme getuigt. Of we helpen de Afrikaanse boer, of we importeren zijn zonen. Een wanhopig mens is geen hek te hoog.

Rest de derde en meest belangrijke reactie op het verloren vertrouwen. Die ontkiemt uit de veronderstelling dat burgers onvoldoende weten wat de overheid precies doet. Meer kennis zou meer vertrouwen geven. Oftewel: de hulpsector behoeft transparantie. (Niemand vraagt zich af of de relatie tussen transparantie en vertrouwen – zo die er al is – misschien een inverse is? Vijftien jaar geleden wisten burgers veel minder van wat de overheid deed. De meeste Nederlanders hadden in Jan Pronk of Eegje Schoo alle vertrouwen.)

Ontwikkelingsorganisaties, bedrijven betrokken bij hulp en het ministerie van Buitenlandse Zaken zeggen volledige openheid te willen geven. Vorige week presenteerde Buitenlandse Zaken een opendatasysteem. Eerder zag ik hoe de Wereldbank dat doet op data.worldbank.org: flitsende applicaties die voor meer dan tweehonderd landen projecten met resultaten geven. Ze brengen meer dan 1200 indicatoren voor ontwikkeling in beeld. Klik op ‘Mozambique’ en zie in een oogopslag wat voorheen een uur googlen kostte: nationaal inkomen, geletterdheid, armoede, levensverwachting, werkloosheid, stedelijke ontwikkeling en meer. Alles in grafieken die trends laten zien, plus doorkliks naar kleurige taarten vol flashy pop-ups.

Dat het ministerie nog niet de 8 miljoen dollar had geïnvesteerd die de Wereldbank voor zijn informatiesysteem over had, leek me logisch. Toch was wat de topambtenaar op het metersgrote scherm projecteerde, verbijsterend. Het nieuwe opendatasysteem was een telefoonboek in geheimtaal, met eindeloze rijen nummers en projectcodes.

Dit was werk in uitvoering? Daar moest nog een applicatie overheen? Nee, zei de topambtenaar beslist. „Anderen kunnen daar iets moois van maken. Een ngo of misschien een hacker.” Dat hackers van alles kunnen, is de overheid na Diginotar bekend. Maar wat is die openheid waard wanneer alle data op een hoop zijn gegooid? Alsof de Koninklijke Bibliotheek haar collectie uit de rekken trekt, alles in een sportzaal dondert, en dan gul zegt: iedereen mag alles gratis bekijken.

Belangrijker dan de vorm die transparantie krijgt, is de betekenis ervan. Wie met openheid dingt naar de gunst van het publiek, die kiest voor rechttoe rechtaan projecten die heldere resultaten laten zien – weeshuizen of kippenboerderijen. En wie transparant is alleen op die punten waar openheid van pas komt, die kan de claim beter laten varen. Valse beloftes slopen het vertrouwen.

Misschien is het beter te streven naar ‘eerlijkheid’. De baas van Artsen zonder Grenzen in Canada, Marilyn McHarg, riep vorige week in The Globe and Mail hulporganisaties op zich niet te laten leiden door de sentimenten van de donateur. Ze wijst op het gevaar de crisis in de Hoorn van Afrika voor te stellen als iets anders dan het is. Wereldwijde campagnes spreken van ‘droogte in de Hoorn’. Advertenties van hulporganisaties tonen foto’s van uitgemergelde kinderen met de boodschap: „Als u niet geeft, sterft dit kind.” McHarg: „Daarmee reduceert men de decennialange overlevingsstrijd onder de zwaarst denkbare omstandigheden – het gevolg van politieke chaos en militaire agenda’s– tot iets dat kan worden opgelost met water en voedsel.”

Het probleem in Somalië is niet alleen de droogte. De noodsituatie is ook het gevolg van oorlog, zoals ook Sheila Sitalsing schreef. Alle hulporganisaties weten dat gevers gul zijn als het om natuurrampen gaat. Een oorlog werft niet lekker.
Daarvan zegt McHarg: „We moeten eerlijk zijn en toegeven dat noodhulp niet de problemen van Somalië kan oplossen. Tegelijkertijd redt hulpgeld levens. Niets is belangrijker.”

Van de dik 24 miljoen euro die Giro 555 ontving (in de ranglijst van landelijke acties geen slechte score), komt slechts een deel terecht in Zuid- en Centraal-Somalië, waar de nood het hoogst is. Dat is niet omdat hulporganisaties de rest van het geld achterover drukken. Dat is omdat de zwaarst getroffenen zich bevinden in voor hulpverleners ontoegankelijke, gevaarlijke gebieden. De rest van het geld gaat naar de kampen waar Somaliërs naartoe vluchten, en naar omliggende gebieden waar het Grote Sterven misschien nog net kan worden voorkomen. Toch kopte NRC op 8 september: „Hulporganisaties moeten het publiek de waarheid vertellen.” Wie krantenkoppen snelt, concludeert dat de hulpclubs te kwader trouw zijn.

Een donateur begrijpt die complexiteit, zegt Artsen zonder Grenzen. Pas wanneer hij serieus wordt genomen, deelgenoot van de dilemma’s en moeilijkheden van de hulpverleners, dan pas ontstaat ruimte voor fouten. De Nederlandse burger, kiezer, gever moet daarom ook worden verteld hoe lastig en hoe belangrijk het is om te helpen bij een bestuur dat ook de armen ontwikkeling gunt.
Dat scoort minder snel zichtbare resultaten dan een dak op een weeshuis. Een lijnrechte afrekening van input en resultaat valt daar niet te geven, en dat is uit te leggen. Maar elk klein succes hier heeft een zichzelf vermenigvuldigende impact.
Het is te hopen dat het ministerie van Buitenlandse Zaken heel snel de generaal wordt die de hulp nodig heeft. Als een Sun Tzu begint de strateeg met het serieus nemen van zijn tegenstander, de sceptische burger. Die strateeg maakt onmiddellijk de pretentie van openheid waar. Van het telefoonboek fabriekt hij een toepassing voor open data waar een belangstellende wijzer van wordt – voordat die burger concludeert dat hij met een loze belofte een groot, donker bos is ingestuurd.

**
Zie ‘Hoe overleeft de hulp de scepsis van de donateur in NRC
pag 1 en pag 2-3

Met een schoudertas vol kartonnen doosjes trekt de boomlange Amuriat naar de veemarkt van Bukeda. Reebruine koeien met hoorns van een meter of meer vullen een vlakte langs de grote weg naar Zuid-Soedan. Tussen de koeien scharrelen verkopers van potten, pannen – en lampen dus. Amuriat komt hier graag. Veeboeren hebben ontdekt dat lampjes rond een kudde veedieven afschrikt. Kumi ligt niet ver van Karamoja en daar is veeroof aan de orde van de dag.

Tussen de kalveren houdt Francis Amuriat halt. Hij steekt zijn lamp in de lucht. Amuriat: ‘Je hebt geen lampolie meer nodig en dat bespaart 500 shilling per dag. Geen oliedampen waar je kinderen ziek van worden. Geen brandgevaar..’

Als bijen om zoete bloemen zwermen meer mannen om de verkoper. Amuriat: ‘De Firefly geeft tien keer meer licht dan een olielamp.’ En dan zijn sterkste troef: ‘Met het zonnepaneel laad je ook je mobieltje op.’ De man vooraan graaft met zijn hand in zijn colbert. Hij haalt een dik pak bankbiljetten naar boven. De veeboer kijkt naar zijn eigen hand, aarzelt. ‘Eerst koeien kopen. Straks kom ik terug.’

Amuriat verkoopt aan de lopende band. Zijn telefoon staat niet stil. Op zondag rijdt hij zigzaggend naar zijn bestemming omdat telkens lampjes moeten worden bezorgd. Aan het eind van die vrije dag heeft hij er 8 verkocht. Winst: 164 duizend Oegandese shilling (42 euro), meer dan de helft van wat een politieagent of een schoolmeester per maand verdient.

Lichtkopje

Afrikaanse hoofdsteden beneden de Sahara als Kampala (Oeganda) en Nairobi (Kenia) mogen ogen als moderne metropolen, op het platteland zal het nog lang donker blijven. Het aanleggen van een stroomnet vraagt grote investeringen van een centrale overheid. Beide zijn in dit deel van de wereld een probleem: investeringen en een bestuurlijk zwakke overheid.

Het lampje waar het om gaat is niks bijzonders: rood voetje, buigbare ijzeren steel en een lichtkopje met 12 ledlampjes; het oogt jaren tachtig. Bijbehorend paneel is zo groot als een muismat. De Firefly kost 53 duizend shilling (14 euro).

Op de Afrikaanse markt is de Firefly niet de eerste lamp in zijn soort. Ook Philips probeert Afrika aan het zonnelicht te krijgen. In 2008 begon Philips in Ghana een proef met het verkopen van zijn lamp op zonne-energie. De multinational ontwikkelde een zonnelamp, zette een distributiekanaal op, trainde verkopers, maakte reclame; zeg maar de klassieke manier om een nieuwe markt te veroveren.

Barefoot Power pakte het anders aan. De Australische oprichters, Stewart Craine en Harry Andrews, stelden zich eerst de vraag: wat heeft een Afrikaan op het platteland nodig? Dat was: een lampje om een kamer mee te verlichten. En wat heeft hij daarvoor over? Aan lampolie besteedt de gemiddelde Oegandees 16 cent per dag. Bij een terugverdientijd van drie maanden zijn Oegandezen bereid te investeren in een lampje dat twee jaar meegaat. Dan mag de lamp 15 euro kosten.

De productontwikkeling van de Firefly gaat continu door. Francis Amuriat ondervraagt gebruikers voortdurend over hun aankoop. En zo ontdekte Amuriat dat Afrikanen op het platteland best ‘s avonds licht willen, maar waar ze echt behoefte aan hebben, is een telefoonoplader. Het belang van mobiele telefonie in Afrika is moeilijk te overschatten. Een boer op het platteland weet elke dag de wereldmarktprijs van zijn product. De stedeling maakt met zijn mobieltje geld over naar familie op het platteland. Een toestel heb je voor 7,50 euro. Een simkaart is gratis. Beleenheden koop je per minuut. Alleen: zonder stroom begin je niks.

Barefoot Power maakte toen een paneeltje dat Firefly én telefoon oplaadt. De Afrikaanse dochterondernemingen zijn volgens de Wereldbank  in Oeganda en Kenia marktleider in ‘micro solar’. Op de G20-top in Seoul in november, hoorde Barefoot tot de finalisten in een competitie om vernieuwende financiering. In 2010 won de Firefly-plus vier van de vijf prijzen voor productvernieuwing op het evenement Lighting Africa van de Wereldbank in Nairobi. De grote sponsor van de manifestatie, Philips, ging met lege handen naar huis.

De Nederlandse multinational en grote concurrent is al drie jaar actief op de Afrikaanse markt. In 2008 sloot Philips een convenant met het ministerie van Buitenlandse Zaken (BZ). In deze publiek-private samenwerking gingen zowel BZ als Philips 3 miljoen euro investeren in ‘duurzame energieoplossingen’. Frank Altena, directeur Duurzaamheid van Philips Licht, vertelt dat afgelopen drie jaar in Ghana, een van de tien landen uit dit programma, is gewerkt aan het informeren van klanten en kopers over zonnecellen. De subsidie is besteed aan garanties voor microkredieten waarmee winkeliers de lampen inkopen. Ook heeft Philips een eigen distributienetwerk opgezet. Volgens Altena is dat ‘de grootste uitdaging’.

Investeren

Anders dan Barefoot Power begon Philips met zijn lampen op de winkelschappen. Intussen werkt ook Philips aan ‘verschillende verkoopmodellen.’ Met coöperaties van boeren en onderwijzers werkt het bedrijf samen om de zonnelampen op het platteland te verkopen. (Grappig genoeg verkoopt Barefoot Power de Firefly nu steeds meer in winkels en Nokia-verkooppunten.)

Philips volgde de concurrentie ook met de introductie van een minder sterke, goedkope zonnelamp. Die kwam afgelopen jaar op de markt en kost 15 euro. Sinds kort verkoopt ook Philips solarlampen met verschillende functionaliteiten, zoals een telefoonoplader. Over winst wil de multinational niets zeggen. Altena: ‘Wij zijn nog aan het investeren.’

Intussen verandert de Firefly het dagelijks leven op het Afrikaanse platteland. In Kumi, waar het ‘s avonds nog aardedonker is, staat het huis van Christine Akurut. In drie kamers woont ze met twee kinderen, haar zus en twee nichtjes. De basisschoollerares kwam een jaar geleden Francis Amuriat tegen. Haar maandsalaris is nog geen 100 euro. Ze spaarde voor een Firefly. In de met krantenartikelen behangen woonkamer zit Grace van 7 met een boek op schoot. Vroeger, bij een olielamp, kon maar één persoon lezen, zegt Akurut. Bij het licht van de Firefly de hele familie. Als ze voor het huisje op een stoofje de bonen kookt, zet ze de lamp buiten. In haar licht komen ook de buren koken.

Ook de kleine Grace is blij met de lamp. Ze heeft er wel honderden ‘witte mieren’ mee gelokt; de vliegende sprinkhanen die worden geroosterd en duur verkocht – of zelf opgegeten. Als Grace gaat slapen en de vrouwen zijn klaar met lezen uit de bijbel, gaat de Firefly op zijn laagste stand. Grace voelt zich veiliger met een lichtje in de nacht.

Kader:

Nederlander Boldewijn Sloet over succesvol zakendoen in Afrika

Barefoot Power werd in Oeganda opgezet door een Nederlander. Na zijn studie rechten ontmoette Boldewijn Sloet (34) in 2006 de oprichters van Barefoot Power. Hij investeerde in hun opstartend bedrijf. In 2008 ging hij zelf naar Oeganda om daar de eerste Afrikaanse dochteronderneming op te zetten. Nu de organisatie in Oeganda succesvol draait, is Sloet verhuisd naar Kenia.

Het succes van Barfeoot Power schuilt er volgens Sloet in dat alles letterlijk in het Afrikaanse dorp begint. ‘Wij gebruiken met de micro-ondernemers de meest intensieve distributiemethode,’ zegt Sloet. ‘Die van persoonlijke relaties.’ Networkmarketing, noemt Francis Amuriat dat. De kopers bellen de verkoper. Juist daar, op microniveau, speelt Barefoot Power met een lenigheid die een multinational als Philips moeilijk kan evenaren. In Afrika legt Goliath het voorlopig af tegen David.

Royaal

In de Volkskrant en NRC Handelsblad werd het cynisme gepareerd. Beide kranten wilden de aandacht vestigen op de verschrikking van miljoenen hongerdoden en het moreel appèl dat daaruit volgt.

Beide kranten gebruikten de mooiste van alle stijlfiguren, de ironie. In haar trefzekere handschrift vulde publicist Sheila Sitalsing een Volkskrant-column met redenen om niet te geven. Samengevat: geld geven maakt geen zak uit; de honger komt niet door droogte of hoge voedselprijzen, maar door de mislukte staat Somalië. Noodhulp in conflictgebieden houdt een fout systeem in stand. Bij de hulporganisaties werken ‘oetlullen’ die, als ze eerder hadden ingegrepen, de hongersnood hadden kunnen voorkomen. En: directeuren van hulporganisaties kunnen hun topsalarissen gebruiken om voedsel te kopen. Om te besluiten met: ‘Maar je kunt ook zeggen: zullen we al dat gezanik bewaren voor na de zomer? En nu gewoon geven? Beetje royaal graag.’

De kop ‘Geef nou maar’ begreep ik niet als aanmoediging, maar als sarcastische afrader. Overhaast en onthutst postte ik op Twitter een bericht (‘Het met open deuren gelardeerd cynisme van @sheilasitalsing Waar komt dat vandaan?’) dat me later in verlegenheid bracht. Niet Sitalsing, maar ik zat fout. Ik had de ironie gemist.

Cynisme

In NRC Handelsblad kreeg Afrika-redacteur Dick Wittenberg de hele voorpagina voor ‘Veertien redenen om niet te geven’. Deze varieerden van ‘Hongersnood is het resultaat van falend beleid’ en ‘Voedselhulp is zo verslavend als heroïne’ tot: ‘Ethiopië heeft honderden miljoenen hectare vruchtbare landbouwgrond verkocht aan buitenlandse investeerders’.

Dat alles rondom een foto van de kleine Adam Ibrahim die de camera in blikt met ogen die nu niet meer zien. Onder in het artikel één reden om wél te geven: ‘Aan al die goede redenen om niet te geven kunnen de hongerenden niets doen.’

Goede bedoelingen zijn niet op voorhand onschadelijk. Dat is in kringen van de hulp genoegzaam bekend. Als we aannemen dat Sitalsing en Wittenberg de hulpactie van Giro 555 wilden helpen, dan hebben ze met de beste intenties cynisme gevoed.

De redactie van GeenStijl kon een dag rukken, ruften en zuipen – vergeef me de grofheid. De reaguurders waren al door de kwaliteitskranten bediend. Helemaal vrijaf nam de roze redactie overigens niet. Ze maakte zich vrolijk over een ‘onverschillig NRC’ dat oproept tot een ‘boycot’ van Giro 555.

Aalmoes

De misplaatste ironie van Sitalsing en Wittenberg maakt de kans dat Nederlanders geld storten niet groter. Ernstiger nog is de impliciete aanname die aan hun stukken ten grondslag ligt – of is het onbedoeld suggestief? De argumenten om hulp te wantrouwen blijven in de stukken zelf onweersproken. Daardoor hollen ze het draagvlak voor niet alleen noodhulp, maar ook die voor structurele ontwikkelingshulp nog verder uit.

Ook de lezer die de ironie doorziet, concludeert dat (prominente journalisten) van de Volkskrant en NRC Handelsblad ontwikkelingshulp hebben opgegeven. Door de ‘veertien redenen’ te presenteren als natuurwetten, zeg je: hier valt niks aan te doen, handen ervan af. Alleen als het Grote Sterven begint, kunnen we dat niet goed aanzien. Dan werpen we een aalmoes.

Landbouwgrond

Met deze benadering zetten we in feite een groot hek om Afrika. Vervolgens hoeven we ons niet meer af te vragen of wij iets kunnen doen om Afrika’s grote massa armen te helpen. Die onfortuinlijke meerderheid van Afrikanen is gevangen in een systeem waarin armoede en nood geen toeval zijn, geen ongeluk. Afrikaanse elites zijn helemaal niet uit op breed gedragen ontwikkeling. Het ontstaan van een middenklasse zou uiteindelijk het patronagesysteem dat de machthebbers zo goed bedient, onhoudbaar maken.

Met een hek om Afrika hoeven we geen standpunt in te nemen over de Ethiopische regering die vruchtbare gronden weggeeft aan Saudi’s en Indiërs die er rijst en maïs verbouwen voor hun vaderland. Het gaat weliswaar niet om ‘honderden miljoenen hectare’ zoals NRC meldt, maar met 6,5 miljoen van de beste landbouwgrond in buitenlandse handen is Ethiopië niet bezig de voedselzekerheid voor de eigen bevolking te verbeteren. Nederland heeft al decennia een ontwikkelingsrelatie met Ethiopië. Inzake de landcontracten die nu worden gesloten, neemt Nederland, net zomin als de Wereldbank of andere grote donoren, stevig positie in. Er zijn nog geen internationale coalities gesmeed om druk uit te oefenen op de Ethiopische regering.

Gelukszoeker

Dick Wittenberg heeft gelijk dat Ethiopië, Kenia en Uganda te weinig aan landbouwontwikkeling hebben gedaan. Hetzelfde geldt voor bijna alle Afrikaanse landen die ontwikkelingshulp krijgen. Het is een belangrijke oorzaak voor de hongersnood nu. Maar die achtergebleven investering in boeren komt voor onze rekening.

Landbouwontwikkeling is gesneuveld in de structurele aanpassingsprogramma’s uit de jaren zeventig en tachtig. De Wereldbank en het IMF – wij dus, de donoren – dwongen Afrikaanse staten hun markten te liberaliseren. Ook moesten ze grof snijden in overheidsuitgaven. De mantra was ‘markt’ en ‘export’. Tot vijf jaar geleden hebben Wereldbank en Afrikaanse staten landbouw straal genegeerd.

Met een hek om Afrika onttrekken we ons aan de verantwoordelijkheid om de allerarmsten te helpen zich te bevrijden van een systeem dat mensonterende armoede produceert. Daar komt bij dat een hek om Afrika van weinig realisme getuigt. Of we helpen de Afrikaanse boer, of we importeren zijn zonen. Een gelukszoeker is geen hek te hoog.

Dat betekent niet dat we kritiekloos alle hulp moeten steunen. Dat noodhulp geen perverse effecten kan hebben. Dat de directeur van een hulporganisatie 180.000 euro per jaar mag verdienen. Dat betekent ook niet dat ontwikkelingssamenwerking geen professionalisering behoeft.

Het betekent wél dat we ons rekenschap moeten geven van de manier waarop we de problemen in de hulp bespreken. Gezonde scepsis die bedoeld is om hulp te verbeteren, voedt in het huidige klimaat een destructief cynisme. Het drama van stervende kinderen verdraagt geen ironie.

**

Verschenen in Internationale Samenwerking, september 2011

Juliette is een Tutsi uit Rwanda. Ze heet niet echt Juliette, maar wanneer ik over haar schreef, ging het over de vlucht van twee geliefden. Haar vader had gezworen haar verloofde te vermoorden. Haar verloofde is namelijk maar half Tutsi. Om hun veiligheid te garanderen, noemde ik ze Romeo en Juliette.

We leerden elkaar kennen in Uganda. Onderduikers waren ze en Juliette was doodziek. Omdat het in Kampala wemelt van de Rwandezen, durfden ze hun sloppenwoning niet uit. Het spaargeld was op. Uit werken gaan te gevaarlijk.

Uiteindelijk hebben ze valse Congolese identiteitspapieren bemachtigd en zijn ze op het Ugandese platteland gaan wonen. Tot Juliette terug wilde. “Ik moet snel zwanger worden, dan is het hele probleem over”, bezwoer ze. “Mijn vader zal niet de vader van zijn nageslacht ombrengen.”

Maar de haat zakt niet en Juliette wil naar Nederland. Ze heeft een ticket en meer gespaard en ze wil hier komen studeren.

Nog nooit was ze in Europa. Voorafgaand aan haar komst las ze niets over Nederland.

Na drie dagen legt Juliette de genocideboeken weg. We gaan naar Amsterdam. Eerst vanaf onze woonark roeien naar de overkant. Dan met de bus naar Centraal Station. We oefenen met tram en trein, we varen door de grachten en wandelen door de stad. Op het museumplein wijs ik haar de musea.

De volgende dag staat Juliette om half negen klaar. Haar wollen muts is af. Op onze vragende blikken zegt ze alleen: “Ik ga naar de stad”, en weg is ze. Voor het eerst haalt ze de riemen van een roeiboot door het water. Neemt de bus. Loopt naar het Rijksmuseum. Ze eet net als de dag daarvoor een hotdog op het plein en gaat dan naar het Van Gogh museum.

Om vijf uur zweeft Juliette naar binnen. ‘Stralen’ is een understatement, op Cloud Nine was ze geweest. Vandaag heeft iemand de vrijheid geproefd.

**

Verscheen in Internationale Samenwerking, sept 2011

Daarmee worden twee grote hobbels genomen in het verbeteren van medische zorg in Afrika. Als er al moderne apparatuur is, weet bijna niemand hoe de nieuwe mri-scan precies werkt. Of een half jaar na aanschaf houdt het apparaat ermee op. Die klassiekers onder de hulpblunders heeft Philips mooi ondervangen. Het niveau van medische zorg is volgens Philips sterk gestegen.

Met gepaste trots deelde de Philips-baas zijn praktijkvoorbeelden van maatschappelijk ondernemen. Tot ik vroeg hoeveel winst Philips op deze orders maakt.
“Dat kan ik niet zeggen.”
“Meer of minder dan op een in Nederland verkochte mri-scan?”  “Geen idee”, zei de manager.

De vraag in vijf varianten gesteld leverde bij de zakenman vijf maal een verwondering op alsof hem werd gevraagd naar het liefdesleven van de tijgerslak (gepassioneerd). Uiteindelijk was hij boos.

Na afloop kwam een oud-collega van de Philips-topman met een eenvoudig antwoord op mijn vraag. Deze medische apparatuur was deels betaald uit het ORET-potje voor ‘ontwikkelingsrelevante export’ van Buitenlandse Zaken. In projecten waar Nederland hulpgeld in stopt, mag een bedrijf maximaal 10 procent winst maken.

Als dat zo helder en simpel is, dan wakkert het zwijgen van de Philips-topman mijn ongerustheid aan. Staatssecretaris Ben Knapen zet in zijn nieuwe beleid flink wat kaarten op het Nederlandse bedrijfsleven. Dat moet een rol gaan spelen in het stimuleren van bedrijvigheid in Afrika. Nog los van het feit dat bedrijven niet per se bijdragen aan het stimuleren van economische groei elders, verliezen ondernemingen aan geloofwaardigheid als ze hun winst taboe verklaren. Wie moet straks bepalen hoe social de business is?

**

in Internationale Samenwerking juli 2011