De tweede keer dat ik over de Sahara vloog, ging ik in Afrika wonen. Het was 2001 en mijn huis stond bovenop één van de zeven heuvels van Kigali.

Rwanda was even getraumatiseerd als prachtig. Het viel me niet mee te mengen met gewone Rwandezen. Het voetstuk waar ik op stond was te hoog. Een meisje aan een zwembad in Kigali legde het uit: Ik was een schepsel van God. Dat zat zo: Ik was wit en Jezus was wit. Jezus was goed, en ik liftte mee op zijn succes.

Ik had de hele tijd profijt van onze lieve Heer want als ik bij de bank kwam, dan week de lange rij om mij voor te laten gaan.

In Rwanda werkten bijna alle witten in ontwikkelingssamenwerking. Je kon ze grosso modo indelen in 2 types – en ik veralgemeniseer nu, dus wees niet beledigd, ik schets iets van een karikatuur. Je had er de Paternalisten en de Africa-lovers.

1. De paternalisten, zij voelen zich verheven boven Afrikanen en praten met dédain over Afrika. Zo had een diplomaat het over de Black-O-Matic in zijn huis.
2. De Africa-lovers schaamden zich voor het superioriteitsgevoel van de witte man. Zij verklaarden alles wat Afrikaans was heilig.

De eerste, de paternalisten, die kenden Afrika net zo goed als de diplomaten in Ivoorkust. De tweede soort, de Africalovers, wilde niets liever dan Afrika doorgronden, maar ook zij deden dat niet op voet van gelijkwaardigheid. Zo hielden zij Afrikanen nooit verantwoordelijk voor hun eigen fouten. Altijd alles vergoelijken.

Allebei hadden ze last van een White Man’s Burden. De paternalist van de burden zoals Rudyard Kipling die oorspronkelijk had bedoeld: Afrika moest beschaving worden bijgebracht. De Africa-lovers hebben last van de white man’s burden die een afgeleide is van die beschavingsdrang. Ze hebben last van schuldgevoel over slavernij en kolonialisme, en daarom willen ze Afrika helpen. Eigenlijk begrepen ze allebei te weinig van Afrika.

De eerste vonden Afrika achterlijk. De tweede dweepte met clichés: zoals dat Afrikanen zo dicht bij de natuur leven. Ik vond het niet zo gek dat hulp te weinig uithaalde. Maar ach. Die hulp was goed bedoeld, en bovendien was Afrika toch al het ‘verloren continent’.

We zijn nu dik tien later. Heel wat Afrikaanse landen hebben tien jaar groei op de teller staan – met cijfers waar onze premier zijn vingers bij kan opeten. De witte man is in Afrika van zijn voetstuk afgevallen – dat ging zo geleidelijk dat sommigen nog steeds niks doorhebben…

Vroeger zat de westerse diplomaat om de tafel met Afrikaanse presidenten en ministers. Nu heeft-ie vaak niet eens hun mobiele nummer. Op de stoel van de witte man zit nu een Chinees, Braziliaan of Indiër, die onderhandelt over zijn investeringen.

Die economische groei staat niet op zichzelf. Ze komt met een Afrikaans zelfbewustzijn. Het zwarte minderwaardigheidscomplex dat door de witte in stand werd gehouden, maakt plaats voor trots en eigenwaarde. Als ik de laatste jaren sprak met een Afrikaanse minister, dan deed die nauwelijks nog zijn best om zijn minachting voor het Westen te verbergen. Over de crisis in Europa wordt vet gelachen. De Schadenfreude voel je overal.

Je merkt dat nu het rookgordijn van ontzag wegvalt, er heel veel bitterheid is over al die jaren ongelijkwaardigheid. Maar genoeg over ons. Wij doen er niet echt meer toe. Afrika groeit. Het groeit als een gek. Van de 10 snelst groeiende economieën ter wereld liggen er 6 in Afrika. Bijna allemaal drijven ze op grondstoffen.

In de zes jaar dat ik in Afrika woonde kwam ik nooit in Zambia. Daar gebeurt niks, hoorde ik altijd. Geen oorlog en ook niks te vieren. Nu groeien ze met 13% en ging ik kijken.

Toen ik landde in Lusaka leek het of ik was uitgestapt in Zuid-Afrika. Het ene nieuwe winkelcentrum naast het andere, groene paviljoens met fonkelende banken, mannen en vrouwen in dure kleren – in mijn reistenu was ik overal hopeloos underdressed. Overal hippe loungetenten, clubs en sushibars. En natuurlijk was er die totem van vooruitgang: de stad is een walmende file.

Intussen dringt ook in Westerse hoofdsteden door dat Afrika verandert: Oorlogen zijn er afgenomen. Het bestuur is verbeterd. In Afrika is geen crisis; Integendeel! steden slaan het hoge ritme van de groei. En dus wordt in het Westen het beeld over Afrika haastig bijgesteld: Africa rising! kopteThe Economist. Continent of Hope!

Foto’s van uitgemergelde kindjes kunnen echt niet meer. Zelfs de CEO van Oxfam International zegt dat die beelden de vooruitgang van Afrika hinderen. Hulp is uit. We moeten zakendoen. Maar hier gaan we opnieuw de mist in.

Als we het ene paradigma vervangen door het andere, gaan we Afrika niet beter begrijpen. Dan kijken we door een andere bril, maar zien we net zo slecht als de afgelopen zestig jaar.

Lusaka, Luanda, Lagos, Nairobi, Kampala, Accra, de steden die uit hun voegen barsten hebben in elk geval 1 ding gemeen: ze zijn een vergulde buitenkant. Een vernislaag die los laat als je heel even krabt. Als je een paar kilometer rijdt naar de rand van de stad. Of als je naar al die gebieden gaat waar geen investeerder in geinteresseerd is, omdat er stinkende armoede is en mensen er moeten leven van minder dan een dollar per dag.

Afrika heeft wolkenkrabbers, effectenbeurzen en iPhones. Maar is er ook ontwikkeling?

Ontwikkeling ontstaat als mensen kunnen groeien en als geld kan groeien.  Ontwikkeling is dingen doen waarvan de productiviteit toeneemt, waarbij steeds meer waarde wordt gegenereerd.

Zoiets gebeurt in industriële productie, en in de diensteneconomie. Twintig jaar geleden maakte China plastic rommel, vandaag de dag iPhones. Maar die ontwikkeling blijft gemakkelijk uit als de groei is gebaseerd op grondstoffen. Je haalt koper, olie of goud uit de grond. Dat verkoop je in ruwe vorm. En de winst wordt meteen geconsumeerd – zie de Lamborghini’s op de boulevard van Angola.

Ik zat laatst in de auto bij de vice-president van Zambia. Hij liet zijn frustratie de vrije loop: “We zijn 100% afhankelijk van koper”, zei hij. “En we gebruiken de winst niet om onze economie te diversificeren.”

Ontwikkeling, dat is ook: een bevolking die steeds gezonder wordt en steeds beter opgeleid. Dat is in Rising Africa nog geen succes. Als je bent aangewezen op een staatsschool, bestaat de kans dat je na 6 jaar basisschool praktisch analfabeet bent. In Zambia maken succesvolle boeren en ondernemers zich grote zorgen. Er is te weinig geschoold personeel en aanwas is er niet.

Dan is er voor ontwikkeling nog een andere belangrijke vraag, namelijk: worden deze bodemvruchten een beetje eerlijk gedeeld? Van de 10 landen met de grootste economische ongelijkheid ter wereld, liggen er 7 in Afrika. In booming Angola neemt de armoede toe. Mozambique is hetzelfde verhaal.

Wat de vice-president van Zambia niet zei, is dat hij en zijn collega’s helemaal niet streven naar een einde aan de armoede. Die armoede is geen ongeluk. Ze is de basis van hun macht. Zodra er geen arme massa meer is die een baantje of bescherming wil in ruil voor zijn stem, is de elite zijn machtsbasis kwijt. Pas als je dat wil zien, snap je waarom onze hulp niet altijd heeft geholpen.

Dus laten wij eindelijk eens wat beter kijken dan we 60 jaar lang hebben gedaan. Afrika is complexer dan wij altijd dachten.

We moeten af van de witte blik om te zien dat er vele Afrika’s zijn, en dat hun groei geen kopie zal zijn van de Westerse geschiedenis. Afrika is en blijft ontzettend zichzelf. Hier ontstaan rijke landen met heel veel arme mensen.

Wij witten spelen hier voorlopig geen rol van betekenis meer. We zullen op de vlakke vloer opnieuw onze weg moeten zoeken. We kwamen businessclass, we kunnen economy class terug naar ons getergd Europa. Dag Afrika.

Ziehier het nieuwe Afrika. Het zindert en het fonkelt, en toch is er meer vrees dan hoop. Het groeiend zelfbewustzijn is een feest. Zonder probleem meng ik tussen Malinezen, Oegandezen, of Zambianen, want dat verdomde voetstuk is eindelijk onder me vandaan. Welkom op het wereldtoneel: Dag Afrika!

**

Bestel Dag Afrika hier

Zo komt er op een doorsnee Koninginnedag geen Zambiaanse minister meer naar het Nederlandse feestje in Lusaka. Bradford Machila was minister van Vee & Visserij in Zambia, toen het kabinet enkele jaren geleden de oekaze kreeg. President Banda verbood zijn ministers nog naar feestjes van ‘donoren’ te gaan. Ook mochten bewindslieden alleen nog met een officieel schrijven door diplomaten worden benaderd.

Sindsdien worden in Lusaka de Amerikaanse Independence Day en Koninginnedag bezocht door een plaatsvervangend minister of lager. Voorheen belden westerse ambassadeurs Machila op zijn mobieltje. Sinds het presidentieel bevel verloopt contact met een minister via Zambia’s ministerie van Buitenlandse Zaken. Kind aan huis in de ministeriële werkkamer is nu de Braziliaan, Indiër of Chinees die onderhandelt over zijn investering. In de bar is de witte man geen gewilde partij meer. Mooie meisjes kijken niet op of om.

De kudde ‘Afrikaanse Leeuwen’ – zoals de groeieconomieën worden genoemd, naar analogie van de Aziatsiche tijgers in de jaren negentig – breidt uit: Nigeria, Kenia, Ghana, Zambia, Angola, Oeganda, Rwanda en Ethiopië. Met tien jaar economische groei op de teller hebben hun hoofdsteden wolkenkrabbers, sushi-bars en iPhones. De witte man is nergens meer.

Hij ís er nog wel, de diplomaat, hulpverlener of ontwikkelingswerker, alleen speelt hij geen rol van betekenis. In de jaren zeventig bestond 70 procent van alle geldstromen van Noord naar Zuid uit hulp. Nu is dat 13%.

Het afnemend gewicht van hulp ging niet gepaard met toenemende handel en investeringen door Westerse bedrijven. Het West-Europese aandeel in de totale internationale handel met Afrika nam in dertig jaar af van 51 naar 28 procent. Er zijn wel enkele westerse bedrijven die in Afrika investeren, maar dat zijn multinationals als Unilever of Heineken die al lang in Afrika actief zijn. Het gros van de Westerse bedrijven heeft geen Afrikastrategie. Ze vinden Afrika eng en onvoorspelbaar. In de woorden van een Nederlandse consultant in Zambia: ze zijn niet tough enough.

De grootste verandering in Afrika is in gang gezet door een partij die daar helemaal niet op uit was. China haalt in Afrika koper, tin, bauxiet, ijzererts, coltan en hardhout en legt wegen, bruggen, spoorwegen, vliegvelden en voetbalstadions aan. Vliegvelden en voetbalstadions als cadeau aan Afrikaanse leiders, infrastructuur om de bodemschatten naar het Oosten te voeren. Goede bedoelingen heeft de Aziatische grootmacht niet. Onbedoeld maar positief neveneffect van zijn investering is de ontketening van indolente economieën.

De witte man ziet het met lede ogen aan. Zijn eigen onvermogen vertaalt hij in morele afkeuring: China is een roofkapitalist die Afrika plundert. Dat ontlokt de Afrikaanse elite – die met toenemende welvaart aan eigenwaarde wint – een spottende lach. “Deden jullie westerlingen dat niet een eeuw lang?!”

Rest de witte man iets anders dan met de staart tussen de benen Afrika verlaten? Jawel, hij moet zich herbezinnen op zijn rol en zijn relatie met Afrika herzien. Allereerst: afstappen van de superioriteit en het paternalisme waarmee hij zich 150 jaar door Afrika bewoog. Dat Afrikanen blij zijn met de Chinezen, komt niet in de laatste plaats door de zakelijke – dat is: gelijkwaardige verhouding die de Chinezen voorstaan.

Vervolgens moet het Westen helder krijgen wat het in Afrika te zoeken heeft. Er zijn minstens drie gronden voor die nieuwe Afrikapolitiek. 1. Geopolitiek 2. Economie en 3. Humanitarisme.

Het duurde even, maar Frankrijk met in het kielzog Engeland en Amerika hebben ingezien dat een islamistische Maghreb geen fijn vooruitzicht is. Van rechts naar links, van Somalië naar Mauretanië, wordt Afrika ingesnoerd in een gordel van radicale islam. De Verenigde Staten noch China zullen voorop gaan in de strijd tegen islamistische radicalen en roversbendes. Europa heeft geopolitiek belang bij een stabiel Afrika.

De tweede grond voor een nieuwe Afrikapolitiek is economisch: in een eeuw waarin grondstoffen schaars worden, is Afrika hoeder van de meeste voorraden. Afrika’s economische groei voert terug op de stijging van grondstofprijzen. China heeft toegang tot grondstoffen, Brazilië en India halen hun deel binnen. Gehinderd door zijn koloniale geschiedenis, blijft de witte man weg.

En het economisch motief is tweeledig. Afrika heeft niet alleen grondstoffen, het is een rap groeiende markt voor Europese industrie. Adviesbureaus McKinsey en KPMG stellen dat nergens de winst op investeringen groter is dan beneden de Sahara.

Derde grond voor Afrikapolitiek is vertrouwder terrein: mededogen met mensen die zijn opgesloten in uitzichtloze armoede. Afrika’s groeipad lijkt niet op dat van Westerse landen. De zogenaamde trickle down, het doorsijpelen van rijkdom, blijft vooralsnog uit. In de groeieconomieën Angola en Mozambique neemt armoede toe. Bovendien blijft diversificatie van de economieën vaak uit, wat de Leeuwen kwetsbaar maakt voor een daling van grondstofprijzen. Beneden de Sahara krijg je rijke landen vol arme mensen. Conflicten – als gevolg van toenemende ongelijkheid, en hongersnoden – door klimaatverandering, zullen het aantal humanitaire rampen hoog houden.

De witte man moet de kunst van realpolitiek van China afkijken en vervolgens zijn eigen, fatsoenlijke Afrikapolitiek ontwerpen. Daarvoor moet de westerling zich bevrijden van zijn beladen verleden: niet bang zijn ‘neokoloniaal’ te heten wanneer hij meedoet in de concurentie om grondstoffen. En subiet zijn superioriteitswaan laten varen en Afrika gelijkwaardig tegemoet te treden.

Het is terecht dat Frankrijk de strijd aanbindt met islamistische rebellen in Mali. Maar dan ook volgens de wetten van de realpolitiek eerste keus eisen als straks concessies voor uranium of landbouwgrond worden verdeeld. Ook realpolitiek: niet langer negeren dat goede hulp een enorme gunfactor oplevert voor het Nederlandse bedrijfsleven, dat bovendien Afrikaanse wegen mag aanleggen als Nederland betaalt.

Wil de witte man in Afrika van betekenis blijven – en dat is hem gezien politiek-economische perspectieven aan te raden, dan moet hij snel af van zijn aanmatigend paternalisme. Zijn ‘deftigheid in het gedrang’ levert hem niks op. Pas als hij respect afdwingt met robuuste realpolitiek, wordt hij in Afrika niet langer voor schlemiel versleten. Dan komt straks Zambia’s minister langs op Koningsdag.

De barman ziet hen ook niet. De witte mannen kijken al even in een leeg bierglas, de ober husselt azuurblauwe cocktails voor de rijke jeugd van Mozambique. Een avond eten, drinken, dansen in een van ‘s werelds armste landen laat zien wat op veel plekken in Afrika aan de hand is: Afrika bloeit op. En de witte man glijdt van zijn voetstuk af.

Toen ik in 2001 in Afrika aankwam was ik wit en ‘een schepsel van God’ – ik werd letterlijk zo genoemd, door een rijkeluisdochter aan het zwembad in Kigali, Rwanda. Jezus was wit, Jezus was goed, en ik liftte mee op zijn succes. Dat de staatskas van de meeste Afrikaanse landen werd gespekt door Westerse donoren, en dat het blanken waren die onderwijs, zorg en vrede brachten, versterkte het beeld dat wit goed was en zwart slecht.

Wit was gewild en een man kon niet in een bar komen of hij had een horde meisjes aan zich kleven. Ze wisten wanneer diens vrouw op reis was en kwamen fluisteren aan de deur: “C’est l’amour qui frappe”, hier klopt de liefde aan. Een beetje barkeeper hield zijn blanke klant in het oog. Nog voordat die zijn glas leeg had vulde hij bij.

Al is de economische groei in Mozambique nog maar net begonnen, hier laat een nieuw tijdperk zich voelen. Nog maar tien jaar eerder schreef The Economist het door burgeroorlog, corruptie en aids geteisterde werelddeel af als ‘the lost continent’. Westerse zakenlui die eerder de moed hadden gehad een business te beginnen, sloten de tent. This time for Africa, zong Shakira toen in 2010 in Zuid-Afrika om de World Cup werd gespeeld. December 2011 kopte The Economist: ‘Africa Rising, the hopeful continent’.

De Leeuwen

Mozambique en Zambia zijn landen op weg omhoog. Ze haken aan bij de groep van groeieconomieën die de ‘Afrikaanse Leeuwen’ worden genoemd. Na de Aziatische tijgers (Singapore, Zuid-Korea, Taiwan) uit de jaren negentig en de BRIC-landen (Brazilië, Rusland, India en China) van de jaren nul zijn dit de landen die de lokomotief kunnen worden van Afrika’s economische klim.

In 2010 waren volgens de Boston Consulting Group de leeuwen: Zuid-Afrika, Botswana, Mauritius, Algerije, Marokko, Egypte, Tunesië en Libië. Intussen zijn de Arabische staten na een mislukte lente in economische zwaar weer beland. Het zijn nu landen beneden de Sahara die een grote sprong voorwaarts maken: Angola, Ghana, Nigeria, Zambia en zometeen Mozambique. Zoals in bijna elke groeieconomie beneden de Sahara begint de opkomst van Zambia en Mozambique met bodemschatten.

De groei van Zambia begon in 2002, toen de Chinezen koper kwamen halen. De wereldprijs voor koper bleef stijgen en tien jaar met gemiddeld 7% groei later is Zambia’s hoofdstad Lusaka meer Zuid-Afrika dan Sub-Sahara Afrika: fonkelende winkelcentra, banken, loungebars en jazzcafés met New York-flavour. Als files de totem van vooruitgang zijn, dan is Zambia gearriveerd; walmend kruipt het verkeer door de straten.

September 2012 zette het land de kroon op tien jaar vooruitgang. Toen bracht Zambia’s eerste obligatie-emissie 750 miljoen dollar op. In plaats van geld te lenen van westerse donoren, haalde de Zambiaanse regering het van de kapitaalmarkt. Dat gebeurde met een hoop fanfare, want de emissie was niet alleen 15 keer overschreven, de staatsobligaties gingen van de hand voor een rente van 5,6%.

Beatrice Nkanza, CEO van de Lusaka Stock Exchange, herinnert zich de euforie. “We hoopten op 7%. Het werd fors minder.” Spanje betaalde op vergelijkbare staatspapieren 5,78 % rente. Daarmee werd die 13e september 2012 een landmark in Zambia’s ontwikkeling. Wereldbank en IMF promoveerden Zambia tot ‘lager middeninkomensland’.

Bruidsparen

Mozambique is de nieuwkomer op het bal – en misschien wel de spannendste. In het land met een lelijke koloniale erfenis, 18 jaar burgeroorlog op de teller en een decennium mislukt Marxistisch beleid, is het nu dringen voor ‘s werelds grootste voorraad steenkool, de grootste voorraad fosfor, de grootste gasbel en ook nog 36 duizend hectare vruchtbaar land.

Het land heeft voor zijn akkers voldoende water. Er is 2000 kilometer kust om zijn waar gemakkelijk uit te voeren. Het door Wereldbank en IMF opgelegd hervormingsprogramma van de jaren negentig maakte de markten rijp voor bevruchting.

Het schatzoeken krijgt er surrealistische vormen. Wekelijks worden nieuwe grondstoffen gevonden. Chinezen, Australiërs, Brazilianen, Indiërs, het maakt niet uit waarvandaan, entrepreneurs stropen het land af naar metaal of mineraal en mooie concessies. Portugezen op zoek naar een beter leven worden massaal door de lucht aangevoerd.

Bij het Palace of Weddings in hartje Maputo komt om 7.30 uur de eerste bruidsstoet aan. In Egypte of Tunesië kunnen jongeren door geldgebrek niet meer trouwen. In Maputo komen ze in een file, bruidsparen in stretched limo, gevolgd door bruidsmeiden en een gezelschap in avondjurken. Aan de zuidkant gaan ze over witte trappen onder witte zuilen door het Palace of Weddings in, om 15 minuten later dansend en zingend aan de oostkant vanonder witte zuilen weer naar buiten te komen.

Die superlatieven steken vreemd af tegen Mozambique’s ranking op de Human Development Index van de Verenigde Naties. Mozambique is het vierde minst ontwikkelde land ter wereld. Zambia staat op nummer 164 van de 187 landen, net iets beter dan Rwanda, Sudan en Afghanistan, maar nog steeds een plek die moeilijk te rijmen is met de luxe in hartje Lusaka.

Dat brengt een lastige vraag op tafel: zijn deze Afrikaanse Leeuwen klaar voor de te delven overvloed? Kunnen Zambia en Mozambique het fortuin uit hun bodemschatten ten goede laten komen aan heel het land? Hoe hoopvol is deze groei voor de miljoenen jongeren die geen sushi in Dolce Vita eten omdat ze leven van minder dan 1 euro per dag? En wat doet het succes van Afrika met het Oude Continent, het getergde Europa?

Geen vaklui

De vice-president van Zambia staat niet bepaald in campagne-stand als hij op de achterbank van zijn dienstauto zijn zorgen deelt.

Guy Scott: “Zonder China is er in Zambia geen groei. En die Chinese economie is zeven kwartalen op rij gekrompen.”

In hoeverre de Zambiaanse economie afhankelijk is van koper?

“Totaal.”

Het is de enige keer dat we sneller dan stapvoets Lusaka doorkruisen – het verkeersinfarct wordt door politiemotoren met zwaailicht de stoep op geschoven. Scott, econoom en wiskundige, constateert dat tien jaar economische groei niet is gebruikt om meer pijlers onder de economie te slaan.

“Onze economie zou moeten diversificeren. We hebben een geweldig potentieel in landbouw en toerisme.” Onderliggend probleem, legt Scott uit, is Zambia’s exploderende prijsniveau. Een Zambiaan kan niet in zijn eigen land investeren omdat hij geld moet lenen tegen dik 20% rente.

En dus komt alle kapitaal van buitenlandse investeerders. Maar die willen bijna altijd snel rendement. Scott: “Ze denken niet op lange termijn want ojee, in Afrika weet je het nooit. Daarom bouwen buitenlanders hun hotel liefst zo dicht mogelijk bij het vliegveld. Kun je weg zodra de pleuris uitbreekt.” En dat terwijl Zambia de laatste vijftig jaar geen gewapend conflict beleefde. Die zucht naar kortetermijnresultaat werkt niet, zegt Scott. “Eerst dachten hulpverleners dat je in drie jaar aids kunt uitbannen. Nu denken zakenlui in drie jaar winst te maken. Het duurt al vier jaar voor een koffiestruik bonen draagt.”

Guy Scott (68) is een witte Zambiaan. Hij werd hier geboren, studeerde in Oxford waar hij professor in wiskunde, economie en robotica werd. Hij keerde terug naar zijn geboorteland om te gaan boeren. Hij werd politicus. Nu dient Scott onder president Michael Sata, de sociaal-democraat die in 2011 de verkiezingen won.

Scotts opsomming van Zambia’s structuurproblemen is niet volledig. Vriend en vijand noemen onderwijs als grootste struikelblok. Er zijn in Zambia geen vaklui, geen technici, geen onderzoekers of specialisten. Aanwas is er niet want er zijn geen goede scholen. Het niveau op de universiteit is belabberd. Toen Zambia in 1964 onafhankelijk werd van Groot-Brittanië, telde het 100 academici.

Commerciële boer

Het gebrek aan geschoolde arbeidskrachten hindert economische groei in bijna alle domeinen. Kijk naar de landbouw. De productiviteit is en blijft laag, ondanks goeie grond en voldoende water – iets waar de meeste Afrikaanse landen alleen maar van kunnen dromen. Zambia’s boeren vormen 85% van de arbeidsbevolking en produceren 20% van het nationaal inkomen. Volgens de Nederlandse landbouwconsultant Mark Terken staat de ontwikkeling van kleinschalige landbouw al 40 jaar stil.

Terken neemt ons mee naar Peter Luyt, met zijn ‘precision farming’ de meest moderne boer van het land. Elk stukje grond van zijn 3,5 duizend hectare is in kaart gebracht in een halve meter rapporten – kostprijs een half miljoen dollar. Van een oppervlak van zeven bij vijf kilometer weet hij exact waar welke bodem zit met hoeveel ondergrondse watervoorraden en wat er per vierkante meter aan irrigatie en kunstmest nodig is. “Dit werkt fantastisch!” roept Luyt telkens als hij de nieuwste irrigatiepomp, tractor, combine, waterpomp of dekhengst laat zien (hij fokt met 85 Apalusa-paarden, speelt polo naast zijn huis en maakt zijn ronde over de farm liefst per paard).

Tarwe, soja en runderen zijn goed voor een omzet van 14 miljoen dollar per jaar. Het bedrijf is zo geautomatiseerd mogelijk want “als commerciële boer wil je zo min mogelijk arbeiders in dienst”. De 320 mensen die voor Wangwa Farms werken heeft Luyt allemaal zelf opgeleid. Hij wijst op vier nieuwe, reusachtige combines. “Vierhonderdvijftigduizend dollar per stuk. Daarop rijden alleen jongens die ik heb laten opleiden door John Deere. Vervolgens bouw ik een huis met water en stroom voor ze en betaal ik ze vreselijk goed.” De tractorchauffeurs verdienen duizend dollar per maand. “Zodra je een opgeleide kracht hebt, probeert iemand hem weg te kopen.”

Het verlangen naar weinig personeel wordt ook gemotiveerd door de noodzaak diefstal te beperken. Alle 200 trucks zijn, net als tractoren en combines, uitgerust met gps. Voordat een lading tarwe naar Lusaka rijdt, wordt de wagen gewogen. Bij aankomst opnieuw. Vervolgens wordt elke truck en tractor op een monitor gevolgd. Zodra eentje van de route afwijkt, krijgt die uit de meldkamer van Wangwa Farms een telefoontje. Bij Luyt verdwijnt nauwelijks nog tarwe of diesel.

Tachtig hectare land wordt nu klaargemaakt voor ‘integrated farming’. Rijen varkensstallen (600 ton vlees per jaar) komen naast visvijvers waarin 11 duizend ton tilapia gaat zwemmen. Varkensmest glijdt de visvijvers in, waardoor precies de juiste algen groeien om tilapia te voeden.

Luyt boert met aanstekelijk enthousiasme, maar ondanks het succes van zijn eigen bedrijf is hij somber over de toekomst van Zambia’s landbouw. Er is niet één landbouwhogeschool, geen agrarische universiteit en er zijn geen plannen die op te richten. Zelf kreeg Luyt, nakomeling van Zuid-Afrikaanse boeren met Nederlandse wortels, zijn opleiding in Zimbabwe. Hij verwacht dat binnen tien jaar blanke boeren weer in Zimbabwe kunnen werken. “Dan is de kans voor de Zambiaanse landbouw verkeken.”

Afzetmarkt

Het tekort aan geschoolde arbeid is nog groter in Mozambique. Toen de Portugezen in 1974 vertrokken, had het land vijf universitair geschoolden. Anders dan de Britten in Zambia lieten de Portugezen nauwelijks scholen na. Wat er aan onderwijs was, wat er verder aan infrastructuur was, werd gesloopt in de burgeroolog die Frelimo en Renamo tussen 1976 en 1992 uitvochten. Gevolg is dat Mozambique op vruchtbare grond met voldoende water de laagste landbouwproductiviteit ter wereld heeft.

En nu zijn de Portugezen terug. Dit keer met een heel andere toon dan voor 1974: vragend in plaats van dwingend. De Portugezen zoeken werk. Met hun diploma’s zijn ze gewild. Een hoogopgeleide Portugees kan duizenden dollars per maand verdienen. Alleen moet een bedrijf voor elke buitenlander ook 9 Mozambikanen in dienst nemen.

Op het terras van Café Chrystal zit Paulo Nogueira, Portugese leverancier van duur sanitair. “Dit is hét moment om in Mozambique te investeren”, legt Nogueira uit. Hij verkoopt nog niks. Hij bezoekt winkels en hotels, hij deelt de catalogus van Barros&Moreira uit. “Binnenkort explodeert de vraag naar luxe badkamers. Dan zijn wij de leverancier.” Nogeira ontleent zijn stelligheid aan het feit dat hij dit kunstje eerder flikte. “Angola is onze grootste afzetmarkt.”

Emanuela Teixeira pakte het rigoureuzer aan. Ze heeft heel haar leven verscheept. Toen de economische vooruitzichten voor 2012 bekend werden, verkocht ze haar vier boutieks in Portugal en toog naar Maputo. Al zo lang ze haar man kent, praat zijn familie over Afrika, over het prachtige Mozambique waar zijn moeder, vader en grootvader zijn opgegroeid. In maart namTeixeira haar man en drie zonen mee naar Maputo en opende ze Chansas & Mania, een modezaak met kleren uit Parijs en Milaan.

Gemakkelijk is het niet. Ze woont klein en goedkoop, zeult, om geld te besparen, potten muurverf mee uit Portugal en werkt lange dagen. Emanuela: “De meeste Portugezen denken dat het geld hier aan de bomen hangt. Ze komen zonder een cent, huren een huis van duizenden dollars en na een paar maanden staan ze berooid op straat.” En dus landen volle vliegtuigen uit Portugal, en gaan die toestellen net zo vol weer terug.

 Schadenfreude

Precies veertig jaar nadat Portugal zijn koloniale rijk opgaf, herleeft het Portugese taalgebied als wereldmacht. Alleen is in plaats van het koloniale moederland nu Brazilië de drijvende kracht. Angola is de snelste stijger op het Afrikaans continent. Monocle, internationaal blad over politiek, economie en cultuur, wijdde zijn nummer van oktober 2012 aan Lusophonia: “Waarom Portugees de nieuwe taal is van macht en handel”.

In zuidelijk Afrika is de blik niet meer gericht op het Noorden. Guy Scott vertelt dat Zambia voor zijn landbouw kijkt naar het ontwikkelingsmodel van Brazilië. De klanten van modeverkoopster Emanuela laten naar Braziliaans voorbeeld hun billen en borsten opspuiten.

Portugal heeft afgedaan, zoals de belangstelling voor Europa als geheel uitdooft. Marja Hinfelaar is een Nederlandse historica die al 20 jaar in Lusaka woont en werkt. Ze digitaliseert het nationale archief van Zambia en schrijft voor Bulletin, de Zambiaanse Vrij Nederland. “Dit is het einde van een tijdperk”, zegt Hinfelaar. Het minderwaardigheidscomplex dat de Zambiaan tegenover de witte had, slinkt razendsnel. In Mozambique gebeurt hetzelfde. Een Nederlandse bankier in Maputo vergelijkt het land met vijf jaar terug. Hij constateert dat zelfbewustzijn en trots net zo hard groeien als de economie.

Daarbij is er nauwelijks verhuld leedvermaak over de eurocrisis. Schadenfreude over Europa? Zambia’s Vice-President Guy Scott schatert: Reken maar!

Opmerkelijk is dat de superieure houding van de Westerse donoren niet navenant afneemt. Europese ambassadeurs zijn volgens Marja Hinfelaar nog net zo paternalistisch. Diezelfde diplomaten zijn gefrustreerd. “Ze hebben geen macht meer over de Zambiaanse regering.” Waar Westerse ambassadeurs vroeger een minister op zijn mobiel belden, zitten nu grote investeerders en de Chinezen bij de regering aan tafel.

Toen Bradford Machila minister was – tot 2011 was hij minister van Vee & Visserij onder de regering Banda – ging hij elk jaar op 4 juli naar de Independence Day-viering op de Amerikaanse Ambassade in Lusaka. Totdat het kabinet besloot dat ministers geen feestjes van donoren meer mogen bezoeken. Vanaf toen mochten ambassadeurs ook niet meer binnenlopen bij een minister. Een lid van het kabinet kan alleen nog officieel worden benaderd met een note verbale via Zambia’s ministerie van Buitenlandse Zaken.

Amper Nederlandse bedrijven

De Nederlandse ambassadeurs in Maputo en Lusaka zijn niet veel toegankelijker. Over de economische ontwikkelingen in hun standplaats wilden de Nederlandse vertegenwoordigers niets kwijt. Een interview? Had ik weken eerder officieel moeten aanvragen bij het ministerie van Buitenlandse Zaken in Den Haag. Bemiddelen voor een afspraak met een Mozambikaanse of Zambiaanse minister lukte evenmin.

Dat de ambassade in Lusaka binnenkort dicht gaat, zou er bijna begrijpelijk door worden, ware het niet dat Nederland daarmee de deur dicht trekt in een economie die kansen biedt. Sterker, de honderden miljoenen euro hulp die Nederland de afgelopen tien jaar aan Zambia gaf, verschaft het Nederlandse bedrijfsleven een voorsprong want een goede naam en een gunfactor.

Chinezen snappen dat. Die delen uit opdat ze ontvangen. In de snelst groeiende economieën van Afrika telt het Europese bedrijfsleven eigenlijk niet mee. Nederlanders zouden onvoldoende tough zijn om hier zaken te doen – want lastig is het. De bureaucratie is taai, traag en wie wat wil laten werken, moet smeergeld bij zich hebben.

Een uitzondering is de grootste Nederlandse investeerder in zowel Zambia als Mozambique: Rabo Development, de ontwikkelingspoot van de Rabobank. Net zoals ze dat deden in Tanzania en Rwanda, namen ze een fors minderheidsbelang (49%) in een van Zambia’s grootste banken: Zanaco. In Mozambique was Rabo mede-oprichter van Banco Terra. Hoewel begonnen als ontwikkelingsproject, worden de banken die onder management en technische assistentie van de Rabobank worden gerund, aardig winstgevend. Zozeer dat de Zambiaanse regering nu vindt dat de in 2007 gesloten deal achteraf gezien wel erg ongunstig is voor de Zambiaanse staat. De regering Sata stelde een onderzoek in om te kijken of de privatisering wel correct is verlopen.

Verder zijn in deze opkomende economieën amper Nederlandse bedrijven te vinden; nauwelijks in de landbouw, al helemaal niet in de mijnindustrie. “We hebben als Nederland enorm de boot gemist”, zegt oud-diplomaat Peter de Haan, die na zijn pensionering bleef wonen in Lusaka waar zijn vrouw leiding geeft aan een laboratorium. “Hier wordt gebouwd bij het leven. Waarom werkt hier geen BAM of Heijmans?” De ambassade was met zijn hulp exclusief gericht op de Zambiaanse staat, vertelt De Haan. “Wij organiseerden nooit een handelsmissie, terwijl hier prachtige kansen liggen in landbouw, water en schone energie.”

De goudpotten uit de grond worden verdeeld onder vooral Indiërs, Brazilianen en Australiërs. Zuid-Afrikanen komen met hun winkelketens. Zo werden in Mozambique in een jaar tijd zes Pick ‘n Pay’s geopend – megawinkels met een assortiment groter en luxer dan Albert Heijn. Commerciële boerderijen worden vaak gerund door witte Zimbabwanen die hun thuisland zijn ontvlucht.

Cadeaus

De Chinezen zitten in mijnbouw en constructie en zijn om allerlei redenen een verhaal apart. Zo betrekken Chinezen vaak met zijn allen een prefab-compound. Daar woont ook de CEO. Samen eten ze Chinees in hun eigen kantine. Soms zitten ze met 30 man in eenzelfde huis als een Nederlandse diplomaat of Zuid-Afrikaanse werknemer met zijn gezin. Die diplomaat of werknemer kost een fortuin aan privéscholen en vliegtickets.

De Chinees laat vrouw en kinderen thuis en komt 2 jaar als ‘bonded labour’. Dat betekent dat hij werkt om een lening terug te betalen, of dat hij al zijn salaris aan het eind van zijn contract in één keer krijgt uitbetaald. Tussendoor gaat hij niet naar huis. Zakgeld kan hij lenen als voorschot op zijn salaris. Tegen bedrijven met zulke werknemers is het moeilijk concurreren.

Ook als het om acquisitie en concessies gaat, troeven de Chinezen iedereen af. “De Chinezen hebben een machinerie om Afrikanen te bewerken,” vertelt vice-president Guy Scott. Onlangs landde hij in Beijing en werd in een meterslange limousine geschoven. Die ging sightseeing heel de stad door – “ze moeten wel honderdduizend auto’s hebben gestopt” – waarna hij in een prachtig hotel uitzicht had op de Verboden Stad.

“Het is een protocol speciaal voor Afrikanen. Ze geven je iPads, camera’s, iPhones, alles wat je maar leuk vindt. Heel typische mensen.”

Onlangs kreeg Scott hier bij hem thuis bezoek van een Chinese zakenman. (We zitten intussen met een koffie bij Scott aan de keukentafel.)

De zakenman zei: “Wat jij nodig hebt, is een home theatre.”

“Ben je gek, ik hoef geen home theatre”, had Scott geantwoord.

“Wat kan ik dan voor je regelen? Een tractor voor op je land?”

“Nee nee, echt niet, ook geen tractor.”

De zakenman was wat geïrritteerd geraakt: “Maar wat in hemelsnaam kan ik dan voor je meebrengen?”

“Weet je wat, neem een goeie fles champagne voor me mee.”

De vice-president verslikt zich in zijn koffie, lacht: “Het volgende moment komt er hier een pick-up truck de oprit op rijden met hoog opgetast de kisten champagne.” Scott wijst naar het dressoir. Eronder een laatste kistje Dom Pérignon.

Zoals de Chinezen strooien met champagne, zo delen ze voetbalstadions en vliegvelden uit. Maputo heeft een hagelnieuw vliegveld met de allure en technologie van Schiphol. Iets verderop in de Mozambikaanse hoofdstad wordt de laatste hand gelegd aan een nieuw voetbalstadion. In Zambia verrees al een nieuw stadion in Ndola – in de copperbelt. In Lusaka wordt druk gebouwd aan een stadion voor 45 duizend man. Met welk geld die stadions en luchthaven zijn betaald kan niemand zeggen. Algemeen wordt aangenomen dat het cadeaus van de bevriende natie China zijn.

 Drie trosjes bananen

Tien jaar geleden waren ze nog Standplaats Armoede, vaste verblijfplaats voor de verworpenen der aarde. Anno 2012 blaken Zambia en Mozambique van bravoure. Dat is, het hart van de hoofdstad slaat het hoge ritme van de groei. De vraag die nog open staat is of die expansie ook het leven van de armen gaat verbeteren. Wordt de massa mee omhooggetild?

Om te zien hoe verheffend de nieuwe rijkdom is, hoef je niet ver te reizen. In Maputo stond in de schaduw van het nieuwe voetbalstadion Eliza Fernandu Cavel op een markt. Ze had drie trosjes bananen in de aanbieding. De schamele hoopjes lagen op een lege voedselzak op de grond, de bananen zagen al wat bruin. Eliza, moeder van vijf, vertelde dat het leven de laatste jaren lastiger is geworden. Er is geen werk voor mensen als zij – mensen zonder opleiding, zonder connecties en zonder geld om iemand om te kopen. Alles wat ze nodig heeft, wordt duurder. De bananen of tomaten die ze zelf verkoopt, brengen geen cent méér op. Onderwijs is gratis, maar omdat ze geen uniform en boeken kan betalen, gaan haar kinderen niet naar school. “Onze regering is geïnteresseerd in investeerders. Voor ons doet ze niks.”

Op het platteland van Mozambique vergaat het de boeren niet anders. Augusto Montino, leider van de grootste boerenvakbond, legt uit waarom de boeren slechter af zijn. Door de groei in de hoofdstad nemen de prijzen enorm toe. Wat ze op het platteland krijgen aangevoerd uit Maputo kost meer. Zelf krijgen ze hun waar niet naar de hoofdstad. De wegen zijn erg slecht en bovendien kopen ze daar liever de import uit Zuid-Afrika – die is door subsidie van de Zuidafrikaanse regering goedkoper dan maïs of bonen van de eigen boeren.

Montino: “Er zijn zeker tekenen van economische groei, maar niet van ontwikkeling. De groei komt ten goede aan slechts een klein deel van de bevolking. De overgrote meerderheid vreest de toekomst.”

Die angst wordt gevoed doordat steeds meer kleine boeren worden gedwongen om hun hutten en akkers te verlaten. In Mozambique zijn in totaal 80 duizend boertjes van hun land verdreven. Ze maken plaats voor grootschalige landbouw of steenkool. Een prachtige landwet blijkt in de praktijk niet veel om het lijf te hebben en de beloofde compensatie – in de vorm van nieuw land met prachtige faciliteiten – valt vies tegen.

“Onze overheid heeft niet de capaciteit om iets te doen aan de structurele problemen waar we mee kampen”, zegt de boerenleider. Zelfs als er goed beleid is, mislukt het door corruptie. Montino geeft als voorbeeld de 300 tractoren die de regering laatst naar Tete stuurde, de provincie waar steenkool wordt afgegraven. “Van de 300 tractoren is er één bij een boerenbond aangekomen. Waar de andere 299 zijn, weet niemand.” Volgens cijfers van het Ontwikkelingsprogramma van de Verenigde Naties, neemt in opbloeiend Mozambique de armoede toe.

Zelden geld

Nu lijkt het logisch dat het even duurt voordat in Mozambique de vruchten van de groei doorsijpelen. In Zambia daarentegen zou de bonanza overal voelbaar moeten zijn. En er is ook iets van verbetering. Eerst leefde 62% van de bevolking onder de armoedegrens van 1,25 dollar per dag, nu 60%. Die verbetering komt doordat in de stad de armoede iets is afgenomen.

Maar aan de rand van de stad is van gestegen welvaart niets te merken. Ik ging naar Kamvuma, een sloppenwijk die grappig genoeg in Zambia een ‘compound’ heet. Elders in Afrika is een compound een afgegrensde buurt voor de rijken. Hier is de compound voor de allerarmsten, en net zo afgesloten. Wie geboren wordt in Kamvuma komt er nooit meer uit.

De huisjes zijn van steen of klei en hebben soms stroom, nooit een wc of water. De vrouwen klagen, de mannen drinken. De vrouwen die ik sprak legden niet direct een verband tussen die twee.

Moira Ndovi is 48. Haar naam is prachtig. Maar verder valt het leven haar vies tegen. Ze heeft zelden geld – eens per jaar, als ze wat maïs verkoopt. Haar man verdient niks, hij is vrijwilliger bij de lokale kliniek. Als ze wat wil kopen, dan komt het geld van haar 2 zonen die zich als dagloner verhuren aan Chinezen.

In Lusaka’s glimmende nieuwe shopping malls is Moira nog nooit geweest, zelfs niet om te kijken. Het idee alleen al! Alsof ik vraag hoe vaak ze het doen, zo beginnen de vrouwen in verlegenheid gebracht te proesten.

Het verhaal van Kamvuma is niet anders dan dat van Eliza in Maputo en de boeren op het platteland van Mozambique: het leven wordt duurder en moeilijker. De regering in Lusaka bekommert zich vooral om investeerders en de elite in het hart van de stad.

En dat terwijl president Michael Sata een jaar geleden de verkiezingen won met een onversneden sociaal-democratisch programma. Hij beloofde een miljoen banen. Hij beloofde een einde aan corruptie.

Die miljoen banen gaan er voorlopig niet komen. Sata verhoogde in 2012 het minimumloon met 70%, waardoor het voortbestaan van arbeidsintensieve bedrijven onzeker is geworden. De strijd tegen corruptie reikt niet tot de zittende macht. Zelf wilde Sata drie rechters ontslaan om twee partijgenoten te behoeden voor een vonnis. Zij moesten een lening van 2 miljoen euro terugbetalen aan de staatsbank. Vice-President Guy Scott bekritiseerde Sata’s bemoeienis met de rechterlijke macht. Scott is daarna verstoten uit Sata’s kring van vertrouwelingen.

Beangstigend

“Je krijgt hier rijke landen met arme mensen”, zei Joseph Stiglitz, professor economie aan Columbia Business School en tevens oud-vice-president van de Werelbank, na zijn bezoek aan Mozambique. Het is een probleem voor nagenoeg alle Afrikaanse landen die rijk blijken aan grondstoffen en mineralen. Stiglitz: “Al dat geld stroomt het land binnen, maar er worden niet echt banen gecreëerd. Er is geen bestendige groei.”

Een studie van de Wereldbank laat zien dat landen wier groei wordt aangeblazen door gas, olie of mineralen, achterblijven in armoedevermindering vergeleken bij landen zonder hulpbronnen. Het is de wereld op zijn kop. In Angola, land met de duurste hoofdstad ter wereld, is extreme armoede toegenomen. Roofovervallen, carjacking en berovingen nemen toe.

Daarom noemt Young Kim de explosieve economische groei “beangstigend”. Kim is senior econoom bij de Wereldbank in Mozambique. Hij werkt hier al vier jaar en al vier jaar loopt hij met zijn statistieken, grafieken en analyses naar de regering. “Er wordt niet meer naar ons geluisterd.”

Beangstigend is dat de samenleving steeds onevenwichtiger wordt. Er wordt veel te weinig geïnvesteerd in onderwijs. Er is geen modernisering van de landbouw. Investeerders krijgen te veel belastingvrijstellingen. De import van consumptiegoederen rijst de pan uit. Prijzen stijgen onder je ogen.

Het verschil met de Aziatische stijgers vindt Kim verontrustend. China transformeerde in 30 jaar tijd zijn totale economie: onderwijs en al werkende leren staan centraal. Kims geboorteland Zuid-Korea had geen ander kapitaal dan mensenlijk kapitaal – en zette er al zijn kaarten op. Young Kim: “Aziatische landen hebben de internationale kansen volledig benut. In Afrika zijn ze daar niet toe in staat. De nieuwe rijken kopen Hummers en zijn tevreden. Dit is de vloek des overvloeds.”

Kim kwam vier jaar geleden hoopvol naar Mozambique maar is ontgoocheld. Rising Africa, the hopeful continent is volgens hem “een illusie”. De groeieconomieën zullen worden als Angola: hysterische verschillen tussen de arme massa en de zichzelf feliciterende want steenrijke elite. In Angola cruisen Lamborgini’s over de boulevard. Extreme armoede neemt er toe. Zo ook het geweld – illustrerend wat sociologen vaker hebben aangetoond: dat met toenemende ongelijkheid de onveiligheid toeneemt.

Diefstal

Afrika als continent van hoop bestáát, voor een select en gesloten clubje gelukkigen. Om Afrika’s verworpenen te verheffen uit hun ploeterend bestaan; om ze de hoop te geven dat hun kinderen het beter krijgen dan zijzelf, daarvoor is een maatschappelijke transformatie nodig. Niet alleen de economie moet radicaal hervormen, ook in politiek en cultuur is een omwenteling nodig.

Er moet daadwerkelijke concurrentie komen om de macht en de middelen – in de politiek middels echte democratie, in de economie middels echte markten (waarin contracten met mijnbedrijven bijvoorbeeld openbaar zijn). Pas wanneer het patronagesysteem wordt opengebroken, verliest de arme massa haar waarde. Tot dan zal armoede geen ongeluk zijn. Ze dient de kleine kliek aan de macht want die heeft een armlastige clientèle nodig. In ruil voor zijn stem wordt die voorgetrokken en beschermd. Breedgedragen economische groei vereist werkgelegenheid en geschoold personeel.

Maar de exploitatie van grondstoffen is kapitaalintensief, niet arbeidsintensief, en dat zet zo’n economische transformatie niet vanzelf in gang. Daarvoor is visionaire langetermijnpolitiek politiek nodig zoals China die heeft laten zien. Want Zambia’s vice-president Guy Scott mag dan Westerse investeerders verwijten dat ze voor kortetermijnwinst naar Afrika komen, uit de mond van een Afrikaanse politicus is dat al snel een jij-bak.

Het echte drama is misschien wel dat economische activiteiten in Afrika alleen succesvol zijn als er weinig arbeid bij komt kijken. Het streven van de Zambiaanse boer Peter Luyt om zo min mogelijk mensen in dienst te hebben, is uitdrukking van een veel groter cultureel probleem. Zakelijke avonturen lopen in Afrika vaak stuk op het management van arbeid. Het is pijnlijk om op te schrijven, maar de diefstal waar Peter Luyt als een zeloot tegen vecht, is endemisch.

Afrika wacht een gouden toekomst, op voorwaarde dat macht en onderdanen elkaar vinden in een groot nationaal project. Wanneer een individuele Afrikaan zich niet meer laat lijmen en verleiden met kralen en spiegeltjes, wanneer de vooruitgang van een land het gezamenlijk doel wordt van arm en rijk, van verschillende stammen, etniciteiten en regio’s, dan pas verdwijnt de schandvlek van mensonterende armoede en begint de eeuw van Afrika.

***

Dit artikel kwam tot stand met steun van Free Press Unlimited

Verschenen in Vrij Nederland, 19 januari 2013

Maar de witte man is vergroeid met zijn suprematie. Hij koestert de illusie van onmisbaarheid en liet na zijn relatie met Afrika op nieuwe leest te schoeien.

En dat terwijl nieuwe machtsverhoudingen hun contouren laten zien. Daarin zet China de toon. De nu nog tweede economie ter wereld zal volgens de Wereldbank binnen 17 jaar de allergrootste zijn. En niet alleen China stoomt op. Samen met Brazilië, Rusland en India zijn de zogenaamde BRIC-landen op weg de hegemonie van het Westen te beëindigen. Turkije en Mexico volgen hun spoor. De ‘rijkelandenclub’ G7 (VS, Canada, Engeland, Frankrijk, Italië, West-Duitsland en Japan) was in 1975 goed voor 70 procent van het bbp van de wereld. Nu is dat 38 procent. Het IMF redt de eurozone met geld van BRIC-landen.

Beslaat politieke strategie in Nederland een (steeds kortere) kabinetsperiode, China maakt plannen voor 20 jaar. Land, water, olie en andere grondstoffen en mineralen worden schaars en zullen inzet zijn van de grote conflicten van de komende eeuw.

Geen continent heeft er zo veel van als Afrika. Volgens de Amerikaanse ontwikkelingseconoom Paul Collier is pas eenvijfde van Afrika’s grondstoffen ontdekt. Sinds 2005 werkt China met militaire discipline en systematiek aan zijn toegang tot Afrika’s hout, goud, koper, nikkel, zink, tin, tantalum, coltan, bauxiet, ijzererts en vruchtbaar land. Concessies worden mede betaald met infrastructuur – die de Chinezen zelf gebruiken om de waar naar huis te brengen. China bouwde voor tientallen miljarden aan wegen, bruggen, spoorlijnen, dammen en irrigatiekanalen. Overal in Afrika kom je ze tegen: reuzen van gravers, walsen en teerwagens, aangedreven door Chinezen. Dwars door jungle en savanne banen ze paden van vierbaansasfalt. 

Afrikaanse leiders zijn blij met de Chinezen. Ze zouden vette cheques schuiven. De lokale economie profiteert van de verbeterde wegen. China geeft ontwikkelingshulp – eigenlijk net zoals de gemiddelde westerse donor dat doet. China biedt technische assistentie, heeft projecten in onderwijs en gezondheidszorg, geeft Afrikaanse studenten studiebeurzen en streept schulden weg, waarbij de Chinese hulp zich concentreert zich op fysieke infrastructuur zoals overheidsgebouwen, ziekenhuizen en voetbalstadions. Met dit grote verschil: China mekkert niet over corruptie, mensenrechten of persvrijheid. China vertelt Afrikaanse leiders niet hoe ze hun land moeten inrichten.

Toen ik de Oegandese minister van Energie, Hillary Onek, vroeg of de relatie tussen de Chinezen en Afrika louter stoelde op de Chinese zucht naar grondstoffen, sloeg de man zich met een schampere lach op de knie. “Dat gold toch ook honderd jaar lang voor jullie?”

De minister heeft gelijk. Vanaf het moment dat in de 19e eeuw de eerste witte van rechts naar links, van Tanzania naar de Atlantische kust dwars door het moedercontinent trok, was Afrika een wingewest. Koning Leopold molk Congo uit, zoals de Britten dat (net iets minder bruut) deden in Kenia, Oeganda, Zuid-Afrika en Ghana dat toen ‘Britse Goudkust’ heette, zoals de Fransen in Ivoorkust – de namen zeggen genoeg.

Nadat begin jaren zestig de meeste kolonieën hun onafhankelijkheid bevochten, werd onze relatie tot Afrika herzien. Niet langer werd er waarde uit Afrika weggehaald, er werd iets gegeven: hulp. Aangezien ontwikkelingshulp de inversie was van koloniale uitbuiting, hield de relatie tussen Afrika en het Westen dezelfde grondslag. De ongelijkwaardigheid uit de koloniale verhouding bleef intact.

Zelfs nu verschillende Afrikaanse landen economische groeicijfers hebben waar Mark Rutte zijn vingers bij kan aflikken, zelfs nu Afrika met z’n grondstoffen de schatkist van moeder aarde beheert, domineert hier het beeld van mensen in nood. Denkend aan Afria ziet menig Nederlander kinderribben.

Het hulpcomplex heeft met een krachtige beeldtaal bepaald hoe we Afrika zien, merkt Bob van der Bijl, directeur van The Netherlands African Business Council. NABC stimuleert Nederlandse bedrijven om te investeren in Afrika. Maar de meeste bedrijven hebben geen belangstelling. Ze schatten politieke risico’s te hoog in en blijven er liever weg. “Het bedrijfsleven heeft erg veel last van het beeld dat de hulpindustrie traditioneel van Afrika schetst.”

Een onderzoek dat NABC uitvoert met Berenschot en de Erasmus Universiteit toont aan dat driekwart van de Nederlandse beursgenoteerde bedrijven actief is in opkomende markten. Ze werken in China en Brazilië, ook wel in India en Rusland. In Afrika gebeurt nagenoeg niks. Tweederde van de Nederlandse beursgenoteerde bedrijven heeft volgens Bob van der Bijl “geen Afrikastrategie”. En dat terwijl de bedrijven die er wel opereren, onder meer FrieslandCampina, Heineken en Philips, succesvol zijn. Zo groeit de omzet van Unilever hier met jaarlijks 10%, tegen 4% van het concern als geheel.

De Eerste en Tweede Wereld hielden op te bestaan toen het Warschaupact werd opgeheven en West en Oost zich verzoenden. Alleen de Derde Wereld overleefde 1989. Drieëntwintig jaar later is ook die Derde Wereld opgegaan in het dorp dat wereld heet.

Niet dat er geen mensonterend lijden is. Sterker, er zijn te veel gebieden waar het leven gevaarlijk en ellendig is, waar graatmagere kinderen sterven aan een borst zonder melk. Het zijn plekken waar het leven is zoals Thomas Hobbes dat in 1651 in Leviathan beschreef: continual fear, and danger of violent death; and the life of man, solitary, poor, nasty, brutish and short.

Nieuw is dat de meeste armen leven binnen de grenzen van een land waar de bovenklasse rijdt in Landcruisers van 60 mil. Waar de middenklasse een laagrijdende Toyota en een smartphone heeft. De absolute meerderheid van armen woont in India, daarna in China en Bangladesh. Daarnaast dreigt een hausse aan falende staten. Van Mauretanië via Noord-Mali, Niger, Tsjaad, Centraal Afrikaanse Republiek, Soedan en Zuid-Soedan, Noord-Kenia naar Somalië, loopt een gordel waar het legitieme gezag wordt uitgedaagd door islamistische rebellen en boevenbendes. In deze falende staten hebben burgers geen rechten en alles te vrezen.

Als gevolg van deze ontwikkelingen – forse economische groei, armen in steeds rijkere landen en de toename van islamisten en boevenbendes – opereert ontwikkelingssamenwerking op een speelveld waarvan de grenspalen de laatste tien jaar flink zijn verplaatst. In de hulppraktijk wint het realisme terrein, in het debat domineert vaak nog de ideologie.

Op dat ideologisch strijdtoneel staan de voor- en tegenstanders van hulp. Met name de tegenstanders bedienen zich van invalide argumenten om het eigen gelijk te claimen. Dat hindert ze allerminst. Ze domineren het debat.

Die tegenstanders traden op de voorgrond toen in 2009 Dambisa Moyo met Dead Aid hulp de schuld gaf van wat er mis is met Afrika. Moyo bevrijdde hulphaters van de gêne die hoorde bij de afkeer van ontwikkelingshulp. Wie de arme Afrikaan een beter leven ontzegde, was een minder mens. Met Moyo kwamen de cynici uit de kast.

Hun belangrijkste argument: Hulp heeft niks geholpen. Vijftig jaar en naar schatting 1 biljoen hulpdollars verder is Afrika nog steeds arm. Volgens Moyo bevordert hulp corruptie omdat het de pot waaruit wordt gegraaid rijkelijk vult. Bovendien ontslaat hulp Afrikaanse leiders van de plicht verantwoording af te leggen aan hun burgers; die betalen immers nauwelijks belasting. Ze kunnen er een bende van maken zonder dat ze electoraal worden afgestraft.

De tegenstanders hebben sinds 2009 het tij mee. Dat is: de media mee, want, zoals vaker wanneer een maatschappelijk taboe wordt geslecht, graag gehoord is de partij die zijn zelfcensuur doorbreekt. Bizar was de stilte van de welwillenden. Het bewijs dat hulp grote effecten heeft gehad, is namelijk ruimschoots voorhanden.

In 1981 leefde 52 procent van de wereldbevolking van minder dan een euro per dag. Vandaag is dat 20%. Dat is niet alleen doordat de armen in China en India het beter hebben gekregen. Voor het eerst sinds armoede wordt gemeten, leeft minder dan de helft van de mensen in Afrika onder de Sahara in absolute armoede. Mede dankzij hulp gaat nu 75 procent van de Afrikaanse kinderen naar school. Wereldwijd is er op het gebied van gezondheidszorg spectaculaire vooruitgang geboekt; pokken is uitgeroeid, polio met 99,8 procent gedaald.

Wie Afrika’s indrukwekkende groeicijfers analyseert, komt, behalve bij mobiele telefonie en gestegen grondstofprijzen, uit bij ontwikkelingssamenwerking – ook als het verdedigen van de hulp niet op voorhand de bedoeling is. Volgens Bob van der Bijl van The Netherlands African Business Council dankt Afrika zijn economisch succes aan het verbeterde investeringsklimaat in veel Afrikaanse landen. Dat is: goed macro-economisch beleid, een stabiele munt, regelgeving die investeringen beschermt, betrouwbare banken, vrije markten. Laat dat nou de gebieden zijn waar de Wereldbank de laatste 20 jaar veel hulp in stak – plus alle bijbehorende eisen aan Afrikaanse regeringen.

De verdiensten van ontwikkelingssamenwerking ten spijt, de claim dat hulp niet heeft geholpen werd in een mum gemeengoed. Voorstanders van hulp belandden in een wervelstorm aan de andere kant van het gelijk. Het moralistisch discours over het redden van arme Afrikanen was altijd hun grote kracht geweest. Sinds 2009 kwam juist dát hen op verdachtmakingen te staan. Want als hulp niks doet voor Afrika, zal ze wel andere belangen dienen.

Wiens belangen? Toenmalig minister Bert Koenders muntte de gezochte term: die van De Hulpindustrie. Dan heb je nog maar één ngo-directeur nodig om dat beeld in beton te beitelen. Dirk Elsen verdiende bij SNV meer dan premier Balkenende. Zijn salaris werd verdedigd door Lodewijk de Waal, voorzitter van SNV’s Raad van Toezicht, man die mensgeworden linksheid was. De morele hypocrisie van De Hulpindustrie was daarmee een bewezen feit.

Zelf werd ik tot vijand van de hulpindustrie verklaard toen ik in 2009 in NRC Handelsblad schreef dat hulp onhoudbaar zou worden als hulpgevers weigerden te zien waar ze faalden. Later dat jaar wilden ministerie noch hulporganisaties onderkennen dat Dambisa Moyo in Dead Aid een belangrijk punt maakte. Haar opruiende campagneboek liet analytische steken vallen, maar legde wel de vinger op een zwerende plek: hulp stelt Afrikaanse leiders in staat zich geen bal aan te trekken van hun eigen burgers. Als ergens democratisering zou moeten beginnen, dan daar. Bij burgers die hun politici verantwoordelijk houden voor het ontbreken van onderwijs, gezondheidszorg of wegen, niet bij door donoren opgelegde verkiezingen. In zijn protectionisme kreeg het hulpcomplex het gezicht van een zelfreferentiële hulpindustrie.

Intussen zoeken het ministerie van Buitenlandse Zaken en de grote hulporganisaties naar een nieuwe rol. BZ meende twee vliegen in één klap te slaan door zijn kaarten op het Nederlandse bedrijfsleven te zetten; industriepolitiek en ontwikkelingshulp zouden samenvallen als bedrijven ontwikkelingsdoelstellingen realiseren. Ook Oxfam-Novib zette een radicale koerswijziging in: in plaats van te betalen voor onderwijs of zorg, wil de ngo Afrikaanse staten helpen die publieke goederen zelf te financieren. Oxfam-Novibs programma voor ‘Tax Justice’ helpt ontwikkelingslanden meer belasting op te halen. Cordaid wil zich organiseren in Social Business Units.

Maar deze modernisering van de hulp is te mager en komt te laat. Jarenlang weigerden BZ en de hulporganisaties te zien dat hun bemoeienis met Afrika schaduwzijden had. Ze zaten als een bok op de haverkist verbeten te zwijgen en zagen niet dat die kist in lichterlaaie kwam te staan. In 2012 nog waren er woordvoerders van het hulpcomplex die bij de vraag naar ‘hulpverslaving’ verontwaardigd riepen dat hulpverslaving niet bestaat.

Trouwe donateurs, mensen met compassie voor Afrikaanse moeders die hun kind melk of onderwijs gunnen, werden gaandeweg ongemakkelijker over de nauwelijks weersproken kritiek op de hulp.

En nu is er geen redden meer aan – aan de hulpindustrie in zijn overleefde vorm. (Afrika komt er wel.) Zowel thuis als in ontvangende landen raken hulporganisaties steun kwijt. De behoeftigen, de allerarmsten, zien de witte man nog graag komen. Maar Afrikaanse elites (die zich van allerarmsten weinig aantrekken) tonen jegens hulpverleners eerder verachting dan dankbaarheid.

Niet alleen de gulle gever is zijn positie in Afrika kwijt. Westerse bedrijven zijn ook op hun terugtocht. Dertig jaar geleden was West-Europa goed voor 51% van Afrika’s internationale handel. Dat is gedaald naar 28%. Het aandeel van de BRIC-landen steeg naar 50%. Vergeleken bij andere Europese landen blijven de Nederlandse investeringen in Afrika ook nog eens ver achter. En alsof de wet van de remmende voorsprong nog meer bewijs nodig heeft, gooit Nederland in Afrikaanse hoofdsteden zijn vertegenwoordigingen dicht. Omdat, volgens minister van Buitenlandse Zaken Uri Rosenthal ‘Economische diplomatie’ voorop staat. De regeringen van Turkije, China en andere opkomende economieën openen in Afrika ambassades en consulaten. De Nederlandse regering besluit zijn aanwezigheid in het meest grondstofrijke gebied van de wereld af te bouwen. 

Hieruit blijkt dat ook als het om Nederlands eigenbelang gaat, de waarde van Afrika niet wordt gezien. KPMG onderzocht hoe westerse ondernemingen zijn voorbereid op de aanstaande grondstoffenschaarste. Bleek dat 72% van de onderzochte bedrijven problemen verwacht met de toevoer van ruwe materalen. Dat zal hun groei dempen en bedrijven in hun voortbestaan bedreigen. Slechts tien procent heeft een langetermijnstrategie die het bedrijf voorbereidt op de aanstaande schaarste. 

Nederland moet snel en radicaal zijn relatie met Afrika vernieuwen. Die nieuwe verhouding met Afrika heeft twee fundamenten: De eerste is eigenbelang. De tweede is solidariteit. Uit eigenbelang verzekert Nederland zich van de toegang tot grondstoffen. Nederlandse bedrijven penetreren Afrikaanse landen als groeimarkten. Naar verwachting zijn er in 2050 2 miljard Afrikanen met een inkomen twee tot vier keer zo hoog als vandaag.

Als een Afrikaans land behoefte heeft aan een goede vierbaansweg, zou een Nederlandse bouwer die kunnen aanleggen. Van gebonden hulp zoals de Chinzezen die geven hoeft Nederland niet vies te zijn, zolang die hulp vraaggestuurd en kostenefficiënt is. In plaats van zijn ambassades te verpatsen aan een Turkije, verzekert Nederland zich van een sterke aanwezigheid in groeieconomieën.

Nederland onderkent zijn kwetsbaarheid in een mondiaal weefsel van economie, klimaat en veiligheid. Uit eigenbelang werkt Nederland aan de nieuwe internationale agenda voor een kleine planeet. Daarbij is financiële stabiliteit cruciaal, maar ook het behoud van de Congolese oerbossen. De piraten in de Golf van Aden zijn onze zorg, net als de oprukkende islamisten en boevenstaten van Mauretanië tot Somalië.

Uit solidariteit geeft Nederland hulp. Die kan verschillende vormen aannemen. Waar kinderen sterven draagt Nederland bij aan de kosten van plumpy nut, veredelde pindakaas die levens redt. Nederland kan onderwijs en gezondheidszorg helpen verbeteren, op manieren die bewezen hebben te werken (zoals met financiering gebaseerd op resultaten). Maar bij voorkeur grijpt de hulp aan op punten waar ze het Afrikaanse patronagesysteem (de gesloten samenleving of limited access order volgens de Amerikaanse nobelprijswinnaar Douglass North) iets kan openbreken richting meer concurrentie om de middelen en de macht – de enige echt structurele armoedebestrijding.

De nieuwe relatie met Afrika verschilt radicaal met die van de afgelopen zestig jaar. Ze is zakelijk en realistisch. Dat vereist meer begrip van Afrika’s complexiteit dan de witte man de afgelopen decennia liet zien. Daar liep duurzame armoedebestrijding vaak stuk op een witte blik. Voer je verkiezingen in, heb je toch geen democratie. Corruptie is geen uitwas die zomaar kan worden bestreden. Corruptie ís het systeem, het geeft de gesloten samenleving zijn stabiliteit. Armoede is geen ongeluk; een arme massa is nodig als clientèle voor machtige mannen die bescherming bieden. De nieuwe relatie met Afrika verdisconteert het besef dat de witte man de Afrikaanse staat niet kan fixen.

In zakelijke interacties komt dat begrip vanzelf. Wat niet werkt, moet anders. Wie de nodige aanpassingen achterwege laat, verlaat volgens darwiniaanse logica het toneel. Daarbij mag het Nederlandse bedrijfsleven worden geholpen door de Nederlandse staat – het internationale speelveld verandert immers met het Chinese Staatskapitalisme. Chinese bedrijven wachten niet tot ergens afdoende rechtszekerheid en regelgeving is, tot er een nette score staat op de Doing Business Index. Met stevige steun of staatsgaranties kunnen zij meer risico nemen. En de eerste zijn.

In wat straks rest aan officiële hulp is voor hobbyisme of amateurisme geen plaats. Niets is zo ingewikkeld als ingrijpen in systemen die zo sterk verschillen van de onze. Daarom moet de hulp nou eens echt professionaliseren. Dat is: met mensen die weten dat hoe langer je in Afrika bent, hoe omvangrijker je onbegrip. Mensen die worden geselecteerd niet omdat ze van Afrika houden (dat doen we uiteindelijk allemaal), maar omdat ze hebben bewezen iets te kunnen, en omdat ze nooit hun nieuwsgierigheid verliezen.

Vooralsnog groeten we Afrika als punt van licht in donkere Europese tijden. Welkom Afrika als continent van hoop op het omslag van The Economist. Vaarwel aan de witte man die de aftocht blaast, vaarwel aan de koloniaal die hulpverlener werd, beiden even paternalistisch, beiden behept met hun superioriteit. Het is tijd voor bescheidenheid – en voor, heel snel, een briljant plan C.  

**

Dit is het ondenkbare denken in een land waar de macht sinds 1848 zetelt in het Huis van Thorbecke. Geweld is hierin geen grondslag voor politieke macht. Het gedrag van de macht wordt voorgeschreven door een uitgebreid pakket afspraken. Samen vormen deze de instituties van de democratische rechtsstaat; zij zijn de garantie dat een premier na verloren verkiezingen de macht afstaat.

Die instituties zijn allereerst informeel – afspraken en omgangsvormen – en in de tweede plaats formeel. Informeel is de overeenstemming dat parlementariërs debatteren via de voorzitter van de Tweede Kamer, en dat ze dat doen op een hoffelijke manier. Door die vormelijkheid kunnen zelfs gezworen vijanden onderhandelen. Ook de onafhankelijke pers is een (grotendeels) informele democratische institutie – de meeste spelregels voor de media zijn niet in wet of grondwet vastgelegd. Formele instituties zijn het parlement, de rechterlijke macht of de Raad van State.

Anders dan je zou denken zijn de afspraken en omgangsvormen minstens zo belangrijk als de staatsrechtelijke constructies. De hardware van de democratie is weinig waard wanneer de software aanzet tot een andere omgang met de macht. Wanneer de informele instituties niet meer werken, komen de formele in het luchtledige te hangen.

Die democratische instituties dienen meerdere doelen. Een is de geweldloze oplossing van conflicten binnen de rechtsstaat. Een ander doel is een zo goed mogelijk landsbestuur; een institutie als de SER vergrootte het probleemoplossend vermogen van de overheid.

Deze instituties ontwikkelden zich vier eeuwen lang, veelal als uitdrukking van een democratische cultuur. Er is nog weinig reden aan te nemen dat Mark Rutte na 12 september de verkiezingsuitslag naast zich neer legt, behalve dan dat hij de instituties van de democratische rechtsstaat miskent – stelselmatig en zonder scrupules.

Dat begon zo vroeg als in de formatie van zijn nu net gesneuvelde kabinet. Geert Wilders brak toen de formatieonderhandelingen met VVD en CDA af omdat de christen-democraten verdeeld en ‘instabiel’ zouden zijn. Informateur Ivo Opstelten gaf zijn opdracht terug aan de Koningin, die, op haar beurt, nieuwe besprekingen voorbereidde. Drie dagen later trok Ab Klink zich terug als CDA-Kamerlid. Wilders’ bezwaren vielen daarmee weg en Rutte, Verhagen en Wilders hervatten hun onderhandelingen – de koningin en haar opdracht straal negerend.

Dit affront tegen de monarchie was de eerste van een lange reeks schofferingen van democratische instituties. Zoals Mark Rutte de koningin loochende, zo lapte hij regels, afspraken en gebruiken aan zijn laars.

Om te beginnen heeft het kabinet-Rutte I adviezen van de verschillende Hoge Colleges van Staat in de wind geslagen. Zo zei de Nationale Ombudsman, Alex Brenninkmeijer, onlangs in deze krant dat het kabinet weinig belangstelling heeft voor zijn adviezen. Ook de Algemene Rekenkamer liep tegen het institutioneel cynisme van de regering aan.

Door het negeren van de Rekenkamer, Ombudsman en ook de SER wordt geen wet of regel overtreden. Wel wordt met het verraad van deze instituties de pluriforme democratie de nek omgedraaid – en daarmee het effectieve bestuur dat ze diende. Nu kun je prima een rechtsstaat hebben zonder poldermodel. Maar zodra de grenzen van de rechtsstaat zelf worden opgezocht, wordt een coup ineens ietsje minder onvoorstelbaar.

Oud-premier Rutte verkende die grenzen. Kijk naar de rol van het hoogste adviesorgaan van de regering, de Raad van State. De Raad beoordeelt de wetsvoorstellen van de regering. Vergeleken met het eerste jaar van het kabinet-Balkenende IV (2007), kreeg het kabinet-Rutte I in zijn wittebroodsjaar over 60 procent meer wetsvoorstellen een negatief oordeel. Bij die wetsvoorstellen adviseerde de Raad van State het voorstel niet naar de Tweede Kamer te sturen.

Een van de gewraakte wetsvoorstellen was die over minimumstraffen. Het kabinet gaat daarmee te veel op de stoel van de rechter zitten, oordeelde de Raad. Ook de verhoging van griffiekosten werd door de Raad van State afgekeurd: ze beperkte de toegang tot de rechter – en zou daarmee de rechtsstaat aantasten. Het boerkaverbod was in strijd met de grondwettelijke vrijheid van godsdienst.

Die forse stijging van afgekeurde wetsvoorstellen is op zichzelf verontrustend. Alarmerender is het feit dat de regering het advies van de Raad vrijwel altijd naast zich neerlegde.

Zo liep Mark Rutte met een sloophamer door het Huis van Thorbecke heen. Erg moeilijk ging het breekwerk overigens niet. Het verval van democratische instituties was al even aan de gang.

Neem de rechterlijke macht. Die vecht al jaren tegen de scepsis van politiek en publiek. De laatste tien jaar kwam het herhaaldelijk voor dat politici zich over lopende rechtszaken uitlieten. Kamerleden vonden dat het Openbaar Ministerie te lage straffen eiste in een vastgoedzaak. Tijdens de zaak over het ‘gifschip’ Probo Koala papegaaiden politici de ook nog eens onjuiste feiten uit de media.

En politici bemoeien zich voortijdig met benoemingen in het hoogste rechtsorgaan, de Hoge Raad. Zo werd Diederik Aben geen raadsheer omdat hij zich in een vertrouwelijke notitie kritisch had uitgelaten over de vervanging van de rechters in het Wilders-proces – na druk uit de Tweede Kamer paste de Hoge Raad haar kandidatenlijst aan. Later ontstond gedoe over Ybo Buruma’s benoeming bij de Hoge Raad omdat hij ‘te links’ zou zijn.

Zonder gêne wordt de onafhankelijke rechterlijke macht gepolitiseerd. Dergelijke bemoeienis schendt een van de belangrijkste afspraken van onze liberale democratie: de scheiding der machten. Geert Wilders werkt doelbewust aan beschadiging van de magistratuur. Een jaar geleden claimde hij dat rechters niet meer voor het leven moeten worden benoemd – voorwaarde voor hun onafhankelijkheid. Hij wil om de vijf jaar bekijken of rechters criminelen wel zwaar genoeg straffen. Anders moeten ze maar gaan werken „voor de sociale dienst of het Riagg”. Dit openlijk beschimpen van de rechterlijke macht is destructiewerk dat zijn effect niet mist. Het vertrouwen in de rechterlijke macht neemt al jaren af.

Ook ministeries en lagere overheden kampen al enige tijd met een fundamenteel probleem. De in januari afgetreden vice-voorzitter van de Raad van State, Herman Tjeenk Willink, zei onlangs dat de bureaucratie zich in twintig jaar tijd heeft bekeerd tot de ideologie van bedrijfsmatig werken. Publieke taken werden ‘bestuur’ en bestuur werd ‘beheer’. Een hoop overheidstaken zijn verzelfstandigd of geprivatiseerd. In de ontstane wanorde zijn verantwoordelijkheden zoek. Niemand weet nog hoe het spoornet in vorm te krijgen. Erger: niemand weet precies wie daarop aan te spreken.

Oud-topambtenaar Roel Bekker, nu hoogleraar, beschreef in de kranten hoe sinds de jaren negentig politiek en bestuur uit elkaar groeiden. Politiek werd ‘mediagerichter’, de ‘incidentgevoeligheid’ liep op. Ambtenaren werden als gevolg voorzichtiger, beducht voor politieke missers, en werden ook langs die weg meer en meer beheerders.

De neergang van het parlement wordt pijnlijk precies geïllustreerd door de bankencrisis en het rapport van de commissie De Wit. Het functioneren van onze grondwettelijk belangrijkste institutie was misschien wel de grootste zorg van Herman Tjeenk Willink. Volksvertegenwoordigers worden volgens Tjeenk Willink door de media gedreven. Dat leidt tot oppervlakkigheid en incidentalisme. Van echte politieke controle zou nauwelijks nog sprake zijn.

De machteloosheid van de Tweede Kamer heeft alles te maken met de crisis van een andere institutie, de politieke partij. Die heeft een cruciale functie verloren. De partij was altijd een clearing house voor de belangen tussen verschillende maatschappelijke groepen die een partij herbergde. Die gewogen belangen kwamen tot uitdrukking in het partijprogramma. Maar de partij verloor haar programmatische functie. Niet langer is het de partij die kiezer en politicus verbindt. Hun enige geleider is verkiezingen.

De politieke partij verschraalt tot het voertuig waarmee de charismatische politicus macht vergaart. Kijk naar Pim Fortuyn, Rita Verdonk, Geert Wilders. Er was geen partij van leden die een leider koos. Een leider had een partij nodig om politicus te zijn – met zo min mogelijk last van zijn leden.

Terwijl de macht van democratische instituties al langer erodeert, heeft in Den Haag een nieuwe code postgevat. Die luidt volgens Ombudsman Alex Brenninkmeijer: „Bemoei jij je niet met mij dan bemoei ik me niet met jou.” Het kabinet-Rutte claimde een unilateraal bewind. De ‘belanghebbende’ van weleer werd een hindermacht.

Dit unilateraal bewind is een reactie op wat midden jaren negentig ‘de verplaatsing van de politiek’ werd genoemd. Samen met andere onderzoekers muntte Paul Kalma, toen directeur van het wetenschappelijk bureau van de Partij van de Arbeid, die term. Hij beschreef hoe macht uit Den Haag weglekte naar de technocratie van ambtenarij en de Europese Unie, naar maatschappelijke organisaties, wetenschappelijke laboratoria, lokaal bestuur en de rechterlijke macht.

Sinds 1995 is de invloed van de Europese Unie alleen maar toegenomen. Deskundigen zijn het er niet over eens, maar ergens tussen de 50 procent (zegt de Algemene Rekenkamer) en 80 procent (zegt de Europese Commissie) van onze nationale wetgeving stamt uit Brussel.

Dat zou niet zo’n massief gevoel van onmacht hoeven geven, ware het niet dat deze macht zich deels onttrekt aan democratische controle. Of dat Nederlandse politici en ambtenaren slordig omspringen met Europese wetgeving. Uit recent onderzoek onder Nederlandse beleidsambtenaren blijkt dat de EU het werk van 84 procent van de deelnemers sterk beïnvloedt. 57 procent zegt voldoende kennis te hebben van de EU. Slechts 6 procent vindt dat zijn organisatie optimaal presteert op EU-dossiers. Oud-parlementariër en financieel specialist Kees Vendrik merkte op dat bij de behandeling van belangrijke Europese wetten de Tweede Kamer goeddeels leeg was. De ingewikkelde wetteksten trokken geen media en dus golden ze ook aan het Binnenhof als oninteressant.

Een sterke Europese Unie zou ons evenmin met frustratie vervullen als het Nederlands bestuur daadkrachtig en effectief was. Maar de financiële crisis en de bankencrisis zijn traumata voor bestuurders voor wie het gedroomde aura ‘daadkracht’ heet. Het zou kunnen verklaren dat het kabinet Rutte een gigantische en naar alle kanten uitgewaaierde geest terug in een flesje probeerde te proppen. Het mondiale geldverkeer en Europa laten zich niet meer totaal beheersen. Om de behoefte aan controle te bevredigen, voerde Rutte zijn unilateraal bewind door tot in Brussel – tot in het hart van het meest succesvolle multilaterale project. Er ging oorlogsmaterieel naar de Europese vergaderzalen: een tank in de persoon van Jan Kees de Jager.

Zowel het pluriforme bestuur waar Nederland welvarend mee werd, als het multilateralisme waarin Nederland disproportionele internationale macht genoot, werden om zeep geholpen. Om de verplaatsing van de politiek en het eigen onvermogen te verhullen, ging premier Rutte stoer doen.

Ik acht de kans klein dat Mark Rutte fantasieën heeft over legergroen met epauletten en macht na verloren verkiezingen. Dat hij lichtzinnig is omgesprongen met de afspraken en omgangsvormen van onze democratie, is een feit. Het tot elke prijs willen vermijden van de schijn van wankelmoedigheid, brengt uiteindelijk de democratie aan het wankelen.

Dit verraad van de instituties is niet alleen gevaarlijk voor het democratisch gehalte van ons bestuur. Ook zijn slagkracht is in het geding. Nederland staat voor de grootste sociale en economische uitdagingen in zestig jaar: financiële instabiliteit en de dreigende onbetaalbaarheid van pensioenen, dalend onderwijspeil en dito innovatiekracht, afbraak van natuur, en een laagopgeleide klasse die vreest dat ze tot de verliezers van globalisering hoort en zich daarom afkeert van de staat.

In eerdere sociaal-economische crises school een uitweg in het Keynesiaans aanwakkeren van groei – sociale pijn kon altijd worden afgekocht. Onder het huidige schuldenniveau ligt dat lastiger. Overheidsinvesteringen om de economie te stimuleren vergroten de staatsschuld, waarop kredietbeoordelaars de Nederlandse kredietwaardigheid verlagen en de rente op die hogere staatsschuld oploopt. Kom daar eens uit.

Het systeem van politiek en samenleving staat onder stress. Premier Rutte reageerde als een zilverrug in het nauw: hij maakte zich groot, roffelde op zijn borst en lachte onvermoeibaar zijn tanden bloot.

Maar in 2012 komen voor het vijfde jaar op rij hiphoppers en breakdancers uit de hele wereld naar het voormalig glazen winkelpand voor The Notorious International Breakdance Event. De nieuwe naam van het pand is Schunck (spreek uit: sjoenk). Het is urban culture: een architectuurcentrum en een museum voor moderne kunst. Schunck biedt een podium aan beginnende musici en muzikanten van zijn eigen muziekschool. Als bibliotheek is het een publieke huiskamer voor 400 duizend bezoekers per jaar.

Met de moed der wanhoop koos de gemeente in 1995 voor restauratie. Nog geen vijf jaar later riep de Union of International Architects het Glaspaleis van Frits Peutz uit tot een van de duizend belangrijkste gebouwen van de twintigste eeuw. Als culturele instelling werd Schunck opnieuw het hart van de stad.

Dat was het ook in de gloriedagen van de steenkoolindustrie. Toen kwamen mijnwerkersvrouwen uit de wijde omtrek naar warenhuis Schunck voor al hun kleren, lakens en handdoeken die ze betaalden met bonnen van de mijn. „Voor Heerlenaren is het gerestaureerde Glaspaleis toonbeeld van herwonnen zelfvertrouwen”, zegt Riet de Wit, SP-wethouder van economische zaken.

Feit is dat in Heerlen de laatste tien jaar culturele plekken opbloeien. De gemeente investeerde fors. Na de renovatie van het glaspaleis, voor 25 miljoen euro, werden andere gebouwen van Peutz opgeknapt: Theater Heerlen en bioscoop Royal. Ook poppodium De Nieuwe Nor en cultuurhuis Patronaat kregen een tweede leven. Nu vestigen jonge kunstenaars van de academies in Maastricht zich in Heerlen en trekt de ‘creatieve industrie’ erheen.

Windbuilen

Toen in de gloriedagen van de mijnen de Heerlense Carnavalsvereniging werd opgericht, heette die Winkbülle. Windbuilen, praatjesmakers, opscheppers, het was gezonde zelfspot van een trotse stad. Ze koesterde de wetenschap dat hier de wederopbouw van Nederland werd gefinancierd.

Die bravoure is Heerlen kwijt. Geen stad in Nederland viel zo snel zo diep als Heerlen na de sluiting van de mijnen tussen 1965 en 1975. Er was weinig bedrijvigheid buiten de mijn, een middenklasse ontbrak. In 1975 stonden in Heerlen en omgeving 75.000 mensen op straat – 40.000 werknemers van de mijnen, 35.000 afgeleide werklozen.

De straat verloederde en dat zat economisch herstel in de weg, vertelt wethouder Riet de Wit. „Een stad die vervalt, daar willen burgers en bedrijven niks meer mee. Eind jaren negentig keerden de eigen inwoners zich van de stad af.” Met het millenniumjaar als, zegt de wethouder, „het absolute dieptepunt”.

In 2001 moest Operatie Hartslag Heerlen weer veilig maken. Van politie en justitie tot schoonmaakbedrijven en verslavingszorg, alle maatschappelijke organisaties werkten samen om criminelen en junks van de straat te halen. De kosten liepen volgens de gemeente in de miljoenen. De opbrengst is minder goed te kwantificeren, al nam het ‘subjectieve veiligheidsgevoel’ van de burger toe. In 2003 voelde 51 procent van de Heerlenaren zich onveilig, in 2011 42 procent. In het stadscentrum waren in 2000 nog 950 drugsverslaafden. Die zijn nu weg. In 2005 was de stad clean, zegt wethouder De Wit. Heerlen kon beginnen zichzelf opnieuw uit te vinden.

Culturele instellingen werd nieuw leven ingeblazen door de gemeente. Maar hoe zit het met een economische herrijzenis? Die weg uit het dal omhoog gaat twee stappen vooruit, een naar achter, zo blijkt. Is de binnenstad schoon, komt de economische crisis. Beginnen Heerlen en Aken op de landsgrens bedrijventerrein Avantis, woont er de korenwolf. Nadat rechtszaken rond de hamster tot aan de Raad van State zijn uitgevochten, blijken investeerders vertrokken. De bedrijven die bleven, ondervinden vooral hinder van de grensligging; in plaats van dat bedrijven kunnen kiezen tussen Duitse of Nederlandse regels, eisen beide landen naleving van de eigen voorschriften.

Maar vooruit gaat het, sinds enkele jaren. Zuid-Limburg was in 2010 de sterkste economische stijger van het land, zo blijkt uit de Regio Top 40 van de Rabobank. Het aantal arbeidsplaatsen in de regio Heerlen groeit gestaag; van 49.000 in 2005 naar 57.000 in 2011. Mede dankzij een groots opgezette dierentuin groeide het toerisme. Heerlen is weg uit de landelijke toptien van winkelleegstand. En terwijl Zuid-Limburg in 2009 nog op onderste plek stond van de Regio Top 40, katapulteerde het zuiden zich in 2011 naar plaats 6.

Haags monsterbedrag

Maar Zuid-Limburg is meer dan de regio Heerlen. Het bestaat uit drie verschillende delen: Maastricht, Heerlen en Sittard-Geleen. De Oostelijke en Westelijke Mijnstreek (Heerlen en Sittard-Geleen), waren modern en welvarend tot 1970. Maastricht maakte eerder de neergang van zijn glas- en porseleinindustrie mee. Toen Heerlen in de jaren tachtig verloederde, werd Maastricht chic en rijk. Die gelijktijdigheid is geen toeval. Met de mijnsluiting kwam een monsterbedrag uit Den Haag naar het Zuiden: 535 miljoen gulden (243 miljoen euro) tussen 1978 en 1990. Onderdeel van de herstructurering was dat Limburg vocht voor een universiteit. Ger Kockelkorn, toen PvdA-gedeputeerde in de Provinciale Staten: „Het was Maastricht of geen universiteit. Toen werd het Maastricht.”

Sittard-Geleen was na 1965 een ander verhaal. In wat de Westelijke Mijnstreek wordt genoemd, stond maar één mijn. Juist daar bleef een restant van de Dutch State Mines staan: een fabriek die plastic en kunstmest maakte. Deze chemische dochteronderneming bouwde voort op de kennis over materialen die in dik 70 jaar mijnindustrie was vergaard. In de decennia die volgden, transformeerde DSM zich met groot succes tot een beursgenoteerde onderneming. De kunstmestfabrikant werd producent van fijnchemicaliën, om in de eenentwintigste eeuw wereldwijd toonaangevend te zijn in voedingssupplementen en materialen voor in het menselijk lichaam, zogenoemde life sciences.

Telkens wanneer DSM een bedrijfstak afstootte, bleef in Sittard-Geleen een substantiële rest achter. Paul Depla, burgemeester van Heerlen: „DSM snoeide iets terug. De stronk bleef staan en daar groeiden nieuwe dingen uit. Die loten werden steeds weer nieuwe bedrijven.”

Voor de economie van Limburg is de Chemelot-Campus die Sittard aanlegde van groot belang. Op dit bedrijventerrein zoeken innoverende hightechbedrijven van over de hele wereld de afstammelingen van DSM op. Als Paul Depla uitlegt waarom Sittard-Geleen na 1975 niet in een zwarte afgrond verdween, vertelt hij eigenlijk wat er misging in Heerlen. „Na de mijnsluiting is hier de tactiek van de verschroeide aarde gebruikt. Alles van de mijnen is rigoureus weggevaagd.” ‘Van zwart naar groen’, was het credo. Schoorstenen, spoorlijnen, schachtgebouwen en mijnbergen, alles werd opgeblazen, vlakgemaakt, en met groen beplant.

Depla: „Het werk in de mijnen was ongezond en zwaar. Het was een hard bestaan. Het vooruitzicht op nieuwe ‘schone’ werkgelegenheid was ook een opluchting.” Wethouder De Wit nuanceert dat. Toen de mijnen werden gesloten, waren zij en haar man, SP-Kamerlid Jan de Wit, daar nauw bij betrokken. Ze stonden ontslagen mijnwerkers bij met juridisch advies.

Riet de Wit: „De elite van de stad stond te juichen toen de mijnen sloten. De mijnwerker zat te huilen in zijn huis. Deze arbeiders waren niet sterk genoeg om nieuwe kansen te pakken.”

Heerlen kreeg van Den Haag in ruil voor de mijnen ‘de Rijksdiensten’. Het CBS, het ABP, het Belastingkantoor verhuisden naar Heerlen. Slechts een klein deel van de oud-mijnwerkers vond daar werk. Depla: „Ik sprak oude koempels die daar nog boos over zijn. Die zeggen: Ik had een jarenlange opleiding in de mijnen. Zat ik daar ineens achter de enveloppen van de Belastingdienst.”

Is Heerlen het slachtoffer van mislukte industriepolitiek? Totaal niet, vindt hoogleraar Luc Soete, directeur van het Maastrichtse Economische Onderzoeksinstituut naar Technologie en Innovatie (MERIT) en vanaf komende september rector magnificus in Maastricht. „De mijnsluiting was essentieel. Nederland heeft er juist goed aan gedaan vroegtijdig te herstructureren.” Hij trekt de vergelijking met zijn thuisland, België. De mijnen zijn er later gesloten, de problemen nu veel groter.

Weeffout

Dat er tienduizenden mijnwerkers werkloos bleven, was volgens Soete onvermijdelijk. „Deze uitstoot van arbeid was niet op te vangen.”

Hij ziet in de Limburgse industriepolitiek wel „een weeffout”. De technologische en chemische kennis uit de mijnen had moeten „resoneren” in de nieuwe universiteit. De – toen nog – Rijksuniversiteit Limburg begon niet met een technische, maar met een medische faculteit. „Er is veel geld gepompt in het opkrikken van het streekhospitaal tot een academisch ziekenhuis.”

Dertig jaar later probeert Heerlen die weeffout te herstellen. Burgemeester Paul Depla: „De stad Heerlen werd groot als leverancier van energie. Dat zit in het dna van onze samenleving. Daarom hechten we aan Nieuwe Energie als economische focus. Het is een mooie nieuwe vertaling voor Van zwart naar groen. We gaan als gemeenteraad voluit voor het Mijnwaterproject.”

Dit ambitieuze maar nog niet rendabele plan wil het door de aarde verhitte water in de oude mijnschachten gebruiken om woonwijken mee te verwarmen zoals ook de bedoeling is in het Maankwartier, een nieuwe wijk rond het Centraal Station van Heerlen. Maar voordat die industrie kon worden heropgebouwd, moest volgens Depla aan twee randvoorwaarden zijn voldaan: veiligheid en een aantrekkelijke woonomgeving.

„Welke factor blijkt voor bedrijven doorslaggevend om zich ergens te vestigen? Mensen moeten er willen wonen. Cultuur trekt jonge mensen aan. En dat brengt weer hippe hightechbedrijven naar de stad.”

De burgemeester, aangetreden in 2010, prijst Heerlen om zijn eigenzinnige koers op het gebied van cultuur. Dat herkennen ook anderen, onder wie Luc Soete: „Terwijl Maastricht zich profileert als cultuurstad, is Heerlen dynamischer in de creatieve sector. Dat geeft een sterke economische impuls.”

Intussen is het veertig jaar geleden dat de mijnen werden gesloten. De laatste werkloze oud-mijnwerkers gaan nu met pensioen, blijkt uit de statistieken van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Daarmee zijn niet alle problemen voor de arbeidsmarkt opgelost. In de voormalig mijnwerkerskoloniën zijn twee, soms drie generaties werkloos. En een cultuur van achterstand wordt deels overgeërfd.

Zo ontdekte Paul Jungbluth, aan de Maastrichter universiteit onderzoeker naar sociale ongelijkheid in het onderwijs, dat er al op peuterleeftijd een aanzienlijke groep leerlingen is, van wie de ouders verwachten dat hun kinderen later lage ambities zullen hebben. „Die verwachting komt vaak uit.” Limburg kent volgens de socioloog sterke segregatie. Niet op etniciteit, maar op sociaal-economische kenmerken.

Maar ook daar gloort hoop. Had Zuid-Limburg tot voor kort last van leegloop, de kansrijken trokken weg, in 2010 is die trend gekeerd. In 2011 concludeerde het CBS dat Limburg geen ‘krimpgebied’ meer is. Zuid-Limburgers zeggen zich weer trots te voelen Limburger te zijn.

In de prille lente die Heerlen nu beleeft, maakt het al plannen voor 2015. Het is dan vijftig jaar geleden dat Joop den Uyl in de Stadsschouwburg in Heerlen het einde van de mijntijd aankondigde. Paul Depla: „Wij gaan dat dus heel groots herdenken.”

**

Marcia Luyten is econoom en cultuurhistoricus en werkt als publicist Ze schrijft een boek over Limburg.  Het geluk van Limburg verschijnt najaar 2014 bij De Bezige Bij.

Het is op dit roerige moment in onze economische geschiedenis, dat ik u een doodeenvoudige vraag wil stellen. Voor het gemak ga ik nu even voorbij aan uw gebrek aan belangstelling voor de grote en groeiende groep op de arbeidsmarkt waartoe ikzelf behoor: de kleine zelfstandigen. Zij vangen de eerste en ergste schokken op de arbeidsmarkt op. Dat doen zzp-ers zonder uitzicht op werkloosheidsuitkering, pensioen, vakantiegeld, tegemoetkomingen in kinderopvang en meestal zonder arbeidsongeschiktheidsverzekering. De verwachting is dat in 2012 meer dan 50 procent van de hoogopgeleide zzp-ers meer dan een maand zonder opdracht zal zitten. Laat ze, om het nu niet nodeloos ingewikkeld te maken, nog even zitten.

Waar het mij om gaat is dit. Nederland staat op een sociaal-economisch keerpunt. Maatschappelijke en politieke spanningen lopen op, en de brandblusser die we de afgelopen zestig jaar hanteerden, is leeg.

In de politiek verlammen polarisatie en populisme het probleemoplossend vermogen van de overheid. Tegelijkertijd staat Nederland voor serieuze problemen: financiële instabiliteit en de dreigende onbetaalbaarheid van pensioenen en andere arrangementen, dalend onderwijspeil en dito innovatiekracht, afbraak van natuur, en een laagopgeleide klasse die vreest dat ze tot de verliezers van globalisering hoort en zich afkeert van de staat.

Het zijn tijden voor wijs, robuust bestuur. In een wanhopig verlangen daadkracht uit te stralen, zoekt deze regering haar toevlucht in symboolwetgeving. Honderddertig kilometer en een boerkaverbod; het zijn de schaamlappen van een impotent bestuur.

De afgelopen zestig jaar kende Nederland vaker sociaal-economische tegenslag. Telkens was er iets van een uitweg. Economische neergang kon worden bestreden door groei aan te jagen. Maatschappelijk verlies werd afgekocht met subsidies of uitkeringen. Maar die brandblusser is dus op.

Allereerst zitten hoge staatsschulden in de weg – Keynesiaanse investeringen vergroten de staatsschuld, wat leidt tot een afwaardering door de rating agencies, waarop  de rente over die grotere staatsschuld wordt verhoogd en groei onmogelijk is – een deadlock, in beroerd Nederlands. Verder staan we er in het Westen niet lekker voor met onze krimpende bevolking en krimpende voorraden hulpbronnen.

Je zou kunnen zeggen dat onze crisis steeds meer wordt als een infectie zonder antibiotica om haar te bestrijden. En daar komt u om de hoek kijken, meneer Van der Kolk en mevrouw Jongerius. U maakt deel uit van het medisch team van onze economie. U hoort bij de sectie die afgelopen zestig jaar onder bemiddeling van de SER heikele politiek-economische kwesties inpolderde tot een compromis.

Nu zijn we getuige van ingrijpende maatregelen op het gebied van arbeid, welzijn en sociale zekerheid. Radicale hervorming van de arbeidsmarkt is nodig. Niet eerder hadden werknemers zozeer behoefte aan visonair leiderschap van de vakbeweging.

De arbeiders die u tientallen jaren contributie betaalden, hebben nu vertegenwoordiging nodig. Niet alleen is hun baan onzeker, ook hun pensioen blijkt kwetsbaar, en als hervormingen uitblijven, is er straks minder werk voor de arbeiders die hun vertrouwen in u hebben gesteld.

Maar u bent niet bezig hun belangen te behartigen. Netzomin geeft u leiding de nodige structuurveranderingen. U geeft zich over aan egomane driften. In de meest letterlijk zin vecht u elkaar de tent uit. De FNV heeft zichzelf opgeheven. Uw animositeit maakt een nieuwe vakbeweging weinig levensvatbaar.

De SER, als overlegorgaan voorheen een machtige institutie, verloor haar invloed toen uw vakcentrale aan interne twist ten onder ging. Bernard Wientjes van  werkgeversvereniging VNO-NCW lacht zich rot. Voor hem stonden de deuren al open bij dit kabinet dat het bedrijfsleven verhief tot alfa en omega van ons nationale belang.

Nu kan ik me indenken dat u na al die jaren vakbondswerk toe bent aan iets anders; ik waag het te vermoeden dat u werk maakt van een aardige burgemeesterspost hier of daar. Toch zal er zodra er in het Catshuis een akkoord is, een microfoon onder ook uw neus worden geschoven. U kunt niet meer leveren dan symboolretoriek.

Mijn vraag aan u is simpel: Waarom heeft u besloten om op het moment dat de vakbeweging meer dan ooit nodig was, haar te vernietigen?

Toen er nog een geldprijs op het hoofd van misdadigers stond, loonde het om achter een massamoordenaar als Joseph Kony aan te gaan. Nu hadden noch Oeganda’s president Museveni, noch Westerse mogendheden belang bij de jacht op een psychopaat die zich beroept op een lijntje met de Heilige Geest. Zo lang Noord-Oegandezen elkaar afslachtten, zouden die Museveni’s macht in Kampala niet uitdagen. En Europa had netzomin als de Verenigde Staten financiële of geopolitieke belangen in de uitgestrekte, dichtbeboste woestenij van Noord-Oeganda, Congo en de Centraal Afrikaanse Republiek.

Nu levert de Amerikaanse organisatie Invisible Children een wereldprestatie. Met de film Kony2012 roept ze op de leider van het Verzetsleger van de Heer (LRA) voor het einde van dit jaar te arresteren. Daarvoor heeft ze een heldere strategie: Als Joseph Kony net zo beroemd wordt als George Clooney, dan is zijn arrestatie onontkoombaar.

Hoe maak je Kony beroemd? Met een internetfilm die sneller dan een Spaanse griep de globe over gaat. En door in zo veel mogelijk steden op de wereld zo veel mogelijk Kony-posters te hangen. Dat moet gebeuren in de nacht van 20 op 21 april.

Maar wereldverbeteraars met Noord-Oeganda als werkterrein en journalisten die verhalen maakten over het LRA staan niet te juichen. Integendeel, ze richten hun pijlen op Invisible Children.

De film zou te gelikt zijn, te ‘Amerikaans’. Ten tweede zou de film de werkelijkheid versimpelen. Ten derde wordt Invisible Children verweten uit te zijn op een militaire oplossing. Vierde kritiekpunt: Invisible Children zou schimmig financieel beleid voeren en zijn drie oprichters-filmmakers te veel betalen. Tot slot, en die kritiek komt van voornamelijk Oegandezen, het zou van ‘kolonialisme’ getuigen dat een Amerikaanse organisatie een Afrikaans probleem wil oplossen. De kinderen van Noord-Oeganda zouden worden gestigmatiseerd. 

De film ís gelikt, zo professioneel en gelikt als een Nike-commercial. Deze film doet wat Nike groot maakte: Kony2012 is hip, jong, en hij maakt de kijker persoonlijk en emotioneel betrokken bij zijn onderwerp. Precies dat verklaart het succes van deze viral.

Het staat buiten kijf dat de film de werkelijkheid versimpelt. Kony2012 geeft geen onjuiste informatie, maar de niet-geïnformeerde tiener (voor wie deze video is gemaakt) kan gemakkelijk denken dat Kony nog in Noord-Oeganda zijn wrede gang gaat. Dat Kony al 6 jaar door Congo en CAR trekt, wordt zijdelings verteld. Dat zijn leger niet meer dan een geschatte 400 man telt, blijft onvermeld.

Maar is dat allemaal zo erg? Kony2012 is geen journalistiek product. Het is propaganda – volgens de ijzeren wetten van dat genre. De film dankt zijn succes aan de versimpeling van de boodschap: er loopt daar een man rond die misdaden pleegt die elk voorstellingsvermogen te buiten gaan. Die misdaden troffen tienduizenden kinderen die niks minder waard zijn dan onze eigen kinderen. Die man moet opgepakt en berecht.

Ten derde: natuurlijk is Invisible Children uit op een militaire oplossing. Een andere is er niet. Vredesprocessen zijn jarenlang gevoerd, met nul resultaat. Of het moet zijn dat Kony zijn Verzetsleger herbewapende met de 500 duizend dollar die hij ontving in ruil voor zijn goede wil.

Voor het vierde kritiekpunt ben ik gevoelig: betalen de optichters-filmmakers zichzelf een exorbitant salaris? Je mag commerciële technieken gebruiken voor een goed doel, maar niet je eraan verrijken. Geschrokken van de negatieve reacties op mijn twitterbericht over Kony2012, stuurde ik er gauw een tweet achteraan. Daarin adviseerde ik om wel de petitie te tekenen maar om niet te doneren.

Ik liet me laten leiden door de angst nat te gaan. Na enig uitzoeken bleek dat het gemiddelde jaarsalaris bij Invisible Children 23 duizend dollar bedraagt. Dat de oprichters 88, 89 en 84 duizend dollar verdienen. In de VS is 55 duizend een modaal salaris. Een Nike-reclameman krijgt 280 duizend dollar.

Tot slot het ‘kolonialisme’ en de ‘stigmatisering’. De Oegandezen die dit verwijt maken, komen zelden uit Noord-Oeganda. De meeste wonen in Kampala, een enkeling in Amsterdam. De tegenvragen zijn simpel: Waardoor zijn de voormalige kindsoldaten uit Noord-Oeganda nou eigenlijk gestigmatiseerd? En: Wat hebben deze Oegandezen gedaan om de kinderen van Noord-Oeganda en Congo te beschermen? 

Dit laatste zet de kritikasters van Kony2012 in een ander licht. Ineens komt hun afkeuring uit juist verdachte hoek. Oegandezen in Kampala, wereldverbeteraars en Westerse journalisten – mijzelf incluis, allemaal faalden we 25 jaar lang om Kony bovenaan de politieke agenda te krijgen.

De felle kritiek lijkt soms ook gemotiveerd door miskenning en frustratie. Maar de impliciete vraag wie de meest integere hulpverlener is, vind ik niet interessant. Bovendien, waarom zouden de motieven van de ouderwets sobere, zwoegende wereldverbeteraar nobeler zijn dan die van 3 snelle jongens uit Californië die een miljoenenpubliek aan tieners bereiken? Laten we nu voor een keer niet vergeten waar het om gaat: Joseph Kony moet naar Den Haag.

**

Bekijk Marcia Luyten in Pauw & Witteman over Kony 2012